XotirAI«Me’mor»: Toji qismati, Ali meshkobchi va hurufiylar
Mavzular
Tojining tijorati va qamalishi
Qisqacha: Tojiddin-boyvachcha (Toji) ko‘rkam, og‘zi botir, qo‘li ochiq yigit bo‘lib, bozor-tijorat ahli orasida nom chiqargan. U oshnasining chiroyli singlisiga to‘y qilib uylangan. Bir kuni navkarlar uni do‘konidan ushlab, qozixonaga olib boradi. Mansabdor amirzoda Ibrohim Sulton ishratboz deb gap tarqatganmi, deb so‘raydi; Toji avval tonadi, oshnalari bilan yuzlashtirish bilan qo‘rqitilgach, tavba qiladi. So‘zlari qog‘ozga yozilib, qasam ichdiriladi va u zax yerto‘laga qamaladi.
- Toji (Tojiddin-boyvachcha) – Shahrisabzda tug‘ilgan so‘zamol, polvon yigit, bozor boyvachchasi, keyinchalik amirzoda qurboni.
- Amirzoda Ibrohim Sulton – haramida zulm qiluvchi, Toji va xotiniga jabr qilgan amirzoda.
Haramdagi zulm va qochish
Qisqacha: Bir necha kundan so‘ng Tojini amirzoda haramiga olib borib, kursiga bog‘lashadi va derazadan ichkari xonaga qaratib qo‘yishadi. Xotinini keksa ayol olib kirgach, amirzoda Ibrohim Sulton kirib uni to‘shakka bosadi; Toji ovoz chiqarolmaydi. Kechqurun uni kaltaklab, behush qilib bichib qo‘yishadi, so‘ng u haramda og‘a bo‘lib ishlaydi. Amirzoda xotinini uch bor bulg‘aydi, xotini o‘zini tomdan tashlab o‘ladi. Toji bir necha oydan keyin qochadi va Xurosonda sarson yuradi.
sen ham, xotining ham xizmatimda bo‘lasanlar...— amirzoda Ibrohim Sulton Tojiga
- Toji – endi za’faron rangli, ko‘sa, hamma narsaga g‘azabli, faqat taryakni tan oladigan sarson odam.
Ali meshkobchi va Me’mor
Qisqacha: XXXG bob «Chuqur oqim» Ali meshkobchi haqida: bozorma-bozor suv sotadigan bu kishi Hirotda Me’morning mehriga tushgan, madrasa qurilishidagilarga Chashmai Xizr suvidan kosa ulashgan. U asli Sabzavordan, qirq yoshlarda, jussasi kichik odam. Beva xotinga uylanib, har kuni ikki mesh suvdan birini Me’mor xonadoniga olib kelardi. Nizomiddin osilgani haqida eshitgach, ko‘chama-ko‘cha dod solib yurdi; yasovulboshi uni qamchi bilan do‘q qildi.
- Ali meshkobchi – Sabzavordan kelgan g‘arib suvchi, Me’mor xonadoniga sadoqatli, tili botir odam.
Bo‘sh darvoza va devona
Qisqacha: Me’mor hovlisini sotib Hirotdan chiqib ketgach, Ali Dorul Huffo mahallasiga suv ko‘tarib keladi, lekin darvozani yangi sovuq egasi ochib, Me’mor hali Buxoroga yetgani yo‘qligini aytib, eshikni yopadi. Ali yo‘lda Majnun-devonaga suv beradi; devona Me’mor va Nizomiddin uchun duo qiladi, so‘ng Afrosiyob bilan jang haqida alahsiraydi. Ali mahalla befayz bo‘lib qolganini ko‘radi.
- Majnun-devona – Hirot ko‘chalarida yuruvchi, Afrosiyob bilan jang qilganini aytib alahsiraydigan devona.
Ahmad Chalabiy va hurufiylar
Qisqacha: Ali Me’morning haydalishida korfarmo Ahmad Chalabiyning qo‘li borligini eshitib, bozorda baqiradi, ustod Qavomning hovliga borib ziyorat qiladi. Madrasa qurilishida Ahmad Chalabiyga suv bermay yuzini teskari qiladi. Ramazon oxirida Al-Jazoyir amiri Hirotga keladi. Kechqurunlari Ali Me’mor sovg‘a qilgan kitobdagi hikmatli so‘zlarni o‘qiydi; ikki yasovul uni chashma boshida qamchilab kaltaklaydi. Notanish kishilar uni hujrasiga eltib qo‘yadi, ikki yigit — Talaba va Intiqom kelib, Nizomiddin va Ahmad Lurning do‘stlari ekanini aytadi va Madrasai Oliyaga chaqiradi.
Bizlar qatl etganlari bilan ado bo‘lmaymiz.— Talaba (mullavachcha) Ali meshkobchiga
- Talaba – yigirma yoshlardagi madrasa mullavachchasi, hurufiylarning yashirin a’zosi.
- Intiqom – Talabaning gavdasi yo‘g‘on sherigi.
Farmon kal va Parfi so‘tak
Qisqacha: Chorshanba kuni Me’mor eshigini taqillatgan ikki notanish — etikdo‘z Farmon kal va sag‘ri tayyorlovchi Parfi so‘tak — eshikda yangi egasidan «Bu yer qozixona bo‘lganmi» degan javob eshitadi. Ular qozixonadan kelayotgan, boyvachcha pora berib qutulib ketganini ko‘rgan edi. Pirmuhammad tandirchi yoniga borib, Muhammad Arg‘un Me’morni yo‘qotmoqchi ekanini aytishadi. Maslahat bilan madrasada Talabaga etik bahonasi bilan gapni yetkazadi; Talaba Me’mor Buxoroga bexatar jo‘natilganini bildiradi.
- Farmon kal – etikdo‘z, Me’mor xonadoniga mahsi-kavush tikib bergan, hazilkash, hurufiylarga hamdard.
- Parfi so‘tak – sag‘ri sotuvchi, Farmon kalning yoshlikdan oshnasi.
Sulaymonbekning xorligi
Qisqacha: Juma kuni Jome masjidiga boshi quyi mitti Sulaymonbek keladi: Ibrohim Sulton Sherozga ketgach, Boysunqur irodasi bilan mansabdan olingan. U Muhammad Arg‘un kabi poraxo‘r va makkor, Me’morni yumshoq gap bilan aldab, hurufiylarni osishni talab qilgan edi. Endi hamma undan o‘zini tortadi: to‘yda, janozada, masjidda yolg‘iz qoladi. Farmon kal uni xanjar bilan tinchitmoqchi bo‘ladi, Parfi so‘tak Talaba bilan maslahatlashishni aytadi. Ertasi Bozori Qandahorda Talaba ruxsat bermaydi: Sulaymonbek xor bo‘lib, bir-ikki yilda o‘zi o‘lsin.
- Sulaymonbek – mitti, ikkiyuzlama sobiq mansabdor, odamlar undan hazar qilib yuradi.
Bilimingizni sinang
Toji (Tojiddin-boyvachcha) qaysi muhit ahli o‘rtasida tez kunda nom chiqargan?
- Harbiy navkarlar o‘rtasida
- Madrasa talabalari o‘rtasida
- Bozor-tijorat ahli o‘rtasida
- Saroy mulozimlari o‘rtasida
To‘g‘ri javob: Bozor-tijorat ahli o‘rtasida. Toji bozor-tijorat ahli orasida tez nom chiqargan.
Navkarlar Tojini qayerdan ushlab, qozixonaga olib borishdi?
- Yo‘l ustidan
- Bozor choyxonasidan
- Uyidan
- Do‘konidan
To‘g‘ri javob: Do‘konidan. Navkarlar Tojini do‘konidan ushlab, qozixonaga olib borishgan.
Qozixonada mansabdor Tojidan nima haqida so‘radi?
- Amirzoda Ibrohim Sultonni ishratboz deb gap tarqatgan-tarqatmaganini
- Amirzodaning haramidan kanizak o‘g‘irlagan-o‘g‘irlamaganini
- Soliq to‘lamay mol yashirgan-yashirmaganini
- Bozorda qalbaki tanga ishlatgan-ishlatmaganini
To‘g‘ri javob: Amirzoda Ibrohim Sultonni ishratboz deb gap tarqatgan-tarqatmaganini. Mansabdor Tojidan amirzoda ishratboz deb gap tarqatganmi, deb so‘ragan.
Mansabdor Tojining so‘zlarini qog‘ozga yozib, nima uchun uni qasam ichdirdi?
- Boshqa bozorga o‘tib ketmasligi uchun
- Hech qachon tonmasligi uchun
- Xotinini yashirmasligi uchun
- Oshnalarini ayblamasligi uchun
To‘g‘ri javob: Hech qachon tonmasligi uchun. So‘zlar qog‘ozga yozilib, Toji tonmasligi uchun qasam ichdirilgan.
Amirzoda Ibrohim Sulton Tojining ko‘z oldida kimni to‘shakka bosdi?
- Tojining qizini
- Tojining chiroyli yosh xotinini
- Haramdagi keksa ayolni
- Tojining onasini
To‘g‘ri javob: Tojining chiroyli yosh xotinini. Amirzoda Tojining ko‘z oldida uning chiroyli yosh xotinini to‘shakka bosgan.
«...sen ham, xotining ham xizmatimda bo‘lasanlar...» — bu so‘zlarni kim kimga aytgan?
- Amirzoda Ibrohim Sulton Tojiga
- Muhammad Arg‘un Sulaymonbekka
- Ahmad Chalabiy Me’morga
- Qozixonadagi mansabdor Tojiga
To‘g‘ri javob: Amirzoda Ibrohim Sulton Tojiga. Bu so‘zlarni amirzoda Ibrohim Sulton Tojiga aytgan.
Amirzoda haramida Tojini obdan kaltaklab, behush qilgach, unga nima qilishdi?
- Bichib qo‘yishdi
- Zindonga tashlashdi
- Tilini kesib qo‘yishdi
- Shahardan haydab yuborishdi
To‘g‘ri javob: Bichib qo‘yishdi. Tojini kaltaklab, uxlatib, bichib qo‘yishgan.
Tojining xotini haramda kanizak bo‘lib qolgach, keyinchalik nima qildi?
- O‘zini daryoga tashlab o‘ldirdi
- O‘zini tomdan tashlab o‘ldirdi
- Haramdan qochib, Hirotga ketdi
- Amirzodaga turmushga chiqdi
To‘g‘ri javob: O‘zini tomdan tashlab o‘ldirdi. Tojining xotini o‘zini tomdan tashlab o‘ldirgan.
Faqat o‘qish yetarli emas
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash