XotirAI«Me’mor»: Hirotdagi ta’qib va sardoba bitishi ziyofati
Mavzular
Hirotda ustalar xonadonida
Qisqacha: Abutolib kulol ertasiga chorshanba kuni usta Hasanbeknikiga borib, bozordagi voqeani mufassal aytib berdi. Ustalar Ali meshkobchi fikrini ma’qullab, poytaxtda norozilar ko‘payib, ahli fuzalo Mirzo Ulug‘bek panohiga Movarounnahrga ko‘chayotganini aytdilar. Ular Me’morni eslashdi; Ahmad Chalabiydan chiqqan gaplar bo‘hton ekani oydinlashdi. Sulaymonbek Sherozga ko‘chib ketgach, Ahmad Chalabiy bir tomonlama shol bo‘lib, tildan qoldi, Muhammad Arg‘un kishilari uni hurufiyalarni ushlashda ishlatishardi.
- Usta Hasanbek – hirotlik usta; Shodmonbek ismli o‘g‘lining Farg‘ona jangidan qaytmagani motam solgan xonadon.
- Muhammad Arg‘un – hurufiyani ushlashda shol Ahmad Chalabiydan foydalangan mansabdor (kishilari).
Ta’qib va Ali meshkobchining ogohlantirishi
Qisqacha: Abutolibning orqasidan odam qo‘yildi, hurufiyadan bo‘lgan yana ikki mullavachcha Ixtiyoriddin qal’asiga tashlanib, qatl etildi. Usta Jo‘rjiy ham iziga odam qo‘yilganini payqab, katta pul bilan Samarqandga ko‘chib ketdi. Kunlardan bir kun Ali meshkobchi Abutolibdan xumcha sotib olish bahonasi bilan yo‘lda uni ogohlantirdi: o‘g‘li Abuali Nizomiddin bilan Farg‘ona yurishida bo‘lgani uchun shubha ostida, shuning uchun tiliga ehtiyot bo‘lsin. Ali meshkobchi bu gaplar rahnamolari topshirig‘i ekanini aytdi.
- Ali meshkobchi – bozordagi meshkobchi; hurufiya rahnamosining topshirig‘ini yetkazadi.
Bu ishlar zolimlar yo‘qolgan kuni tugaydi.— Ali meshkobchi, kulol Abutolib "bu ishlar qachon tugaydi" deganida
Samarqand emas, Buxoroga yo‘l
Qisqacha: Kulollar xonadoni Nima qilmoq kerak, deb o‘ylab Hasanbek-Husaynbeklarga ham aytishdi. Hammasi safarga chiqish kerak degan xulosaga keldi. Ular avval bola-chaqalarni qoldirib, Mirzo Ulug‘bek madrasasida ishlash bahonasi bilan Samarqand tomonga yo‘lga chiqmoqchi bo‘lishdi. Mavlono Tabriziy va Andugoniylar Samarqandga ketgach, ular tuya karvoniga qo‘shilib Me’morni topish uchun Buxoroga yo‘l oldilar. Qarshida eski oshnalari usta Obid yordamida sardoba qurayotgan Me’morni topishdi.
Nima qilmoq kepak?— Hirotlik kulollar xonadonini o‘ylatgan savol (matnda alohida satr)
Moviy gumbaz ichra: Hoji tabib
Qisqacha: Cho‘li bobo qudug‘i atrofi hech qachon bunchalik gavjum bo‘lmagan; uch hafta ichida g‘isht sardoba yerdan ikki-uch gaz ko‘tarildi. Har hafta kelib turgan Hoji tabib (mulla Abdulasad hoji) gumbaz ustida g‘isht terayotgan Me’morga salom berdi va bek salom aytganini, sardoba bitganda ustalarga ziyofat berishini va zardo‘z chopon tayyor turganini yetkazdi. Me’mor kinoya bilan zarurati yo‘qligini, bizdan keyingilar suv ichib duo qilsa kifoya, dedi. Hirotliklar ish boshlab ketishdi va kuzda oilalarini Buxoroga olib kelishni mo‘ljalladilar.
- Hoji tabib (mulla Abdulasad hoji) – beg‘ubor, yaxshi odam; har hafta kelib turuvchi, bek bilan Me’mor o‘rtasidagi vositachi.
bizdan keyingilar ham bu yerga kelib suv ichadi— Me’mor gumbaz ustida, bek mukofoti haqida kinoya bilan
Ish jarayoni va oilalar
Qisqacha: Me’mor gumbaz ustida g‘isht terib, yuzga yaqin odam ishlardi: g‘isht uzatuvchilar, suvda qondiruvchilar, ganch qoruvchilar, sardoba ichini hovuzga o‘yuvchilar va qirdan oqib tushadigan ariq o‘zanini kovlovchilar. Badia onasi bilan qozon tepasida ovqat pishirar, qo‘ng‘irot cho‘pon ayollari buxorolik mang‘it Badiaga mahliyo bo‘lib taqlid qilardi. Ma’suma bekaning ota-bobolari Shosh shahridan ekanini, yolg‘iz o‘g‘li Nizomiddin o‘ldirilganini ham bilishdi. Bir yarim oyga mo‘ljallangan ish bir oyda ko‘rindi; gumbaz tepasida besh gaz joy qoldi, Me’morning o‘zi g‘isht qo‘yishga qaror qildi.
- Badia – Hirotda tug‘ilgan, asli buxorolik mang‘it urug‘idan; shaddod, epchil, so‘zamol, chiroyli qiz.
- Ma’suma beka – ota-bobolari Shosh shahridan, o‘zbek urug‘idan; yolg‘iz o‘g‘li Nizomiddin o‘ldirilgan.
Chorshanba: cho‘ponlar yig‘ilishi
Qisqacha: Sardoba bitishiga yaqin, chorshanba kuni kechga yaqin uzoq yaylovdan baxshilar yetib keldi. Cho‘li bobo Jumabozor, Qorovulbozor, Zomuq, Jeynav va Qarnobcho‘l tomonlardan cho‘pon oshnalarini chaqirtirgan edi; mehmonlar otda va aravada jonliq olib kelishdi. Cho‘li bobo har bir mehmonni Me’mor bilan tanishtirdi. U Me’morga bundan sakson yil avval u o‘n yashar bolaligida otabobolari Yo‘lchi va Elchi cho‘ponlar bu yerga sardoba qurmoqchi bo‘lib uddalay olmaganini aytdi. Ikki semiz tanacha va bir necha qo‘y so‘yilib qozonlarga tashlandi.
- Eltuzar baxshi (shoir) – Cho‘li bobo chaqirgan cho‘pon baxshisi; do‘mbira bilan Alpomish dostonini kuylagan.
Ziyofat, kalla udumi va Alpomish
Qisqacha: To‘rdagi qizil gilamda Me’mor va hirotlik qadrdonlar, Hoji tabib, Obid, Xudoybergan hamda cho‘pon oqsoqollari o‘tirdi; Toshquduq va Sho‘rquduqliklar ikki xum musallas olib kelishdi. Zulfiqor Cho‘li boboning kichik o‘g‘li Badiaga xushomad qilganini ko‘rib rangi oqarib rashk qildi. Kalla dastavval Me’morning oldiga qo‘yildi, Me’mor Dashti Qipchoq udumi bo‘yicha o‘ng qulog‘ini o‘ziga olib, so‘l qulog‘ini Cho‘li boboga uzatdi. Eltuzar baxshi do‘mbirada «Alpomish»dan kuyladi; Najmiddin Buxoriy Boysari qismatida o‘z qismatini, Alpomishda esa o‘g‘li Nizomiddinni ko‘rib ko‘z yoshi qildi.
- Eltuzar shoir – belida zarrin kamar, boshida suvsar telpak; ziyofatda «Alpomish»dan kuylagan baxshi.
Assalom alaykum, cho‘lda cho‘ponlar,— Alpomish baxshi kuylagan dostondan: Qayqubat kal va cho‘ponlarga murojaat
Badianing raqsi
Qisqacha: Eltuzar va Xurram baxshilar dostonlaridan namuna aytib bergach, cho‘pon yigitlar chirmanda («gij-bang») bilan o‘yinga tushishdi. Zavrak Badiaga ishora qilib o‘rtaga tushishni so‘radi; Badia akasi azasini yuragida olib yurgan bo‘lsa-da, Ma’suma beka ruxsatidan so‘ng o‘rtaga chiqdi. Besh chirmanda sadosi ostida Badia dasht ostida chiroyli o‘ynadi — bu boshlariga tushgan fojiadan keyingi birinchi xursandchilik edi. Cho‘pon qizlardan biri ham o‘ynadi, lekin sovrin Badiada ketdi; yarim tunda Cho‘li bobo fotiha qildi.
- Zavrak Nishopuriy va G‘avvos Muhammad – Me’mor shogirdlari; Badianing raqsga tushishini bilishardi.
Gumbaz ostida va yulduzlar
Qisqacha: Bazmdan so‘ng Badia Horunbek, Zavrak, G‘avvos, Zulfiqor va chirmandakash yigitlar bilan sardoba gumbazi atrofida aylandi. Zavrak shumlik qilib G‘avvos bilan Horunbekning qo‘lidan tortib orqaga qoldi, shu tariqa Zulfiqor va Badia yolg‘iz qoldi. Badia osmondagi yulduzlarni ko‘rib Katta gumbaz ichida yana bir gumbaz, dedi, Zulfiqor «Dunyo ichida dunyo» deb javob berdi. Sardoba ichida Zulfiqor uni bag‘riga tortmoqchi bo‘lganda Badia xaxolab tashqariga chiqdi va og‘alarini topib olishdi. Zavrak Hirotdan beri xizmatida ekanini aytib hazillashdi, ular inoqlashib yotoqqa ketishdi.
Katta gumbaz ichida yana bir gumbaz...— Badia, sardoba ichida yulduzli osmonga qarab
qadalgan baxmal gumbaz ichida yana bir oltin gumbaz.— Zulfiqor, Badiaga javoban (so‘z ikki satrga bo‘lingan)
Sardoba bitdi, yakshanba kutilishi
Qisqacha: Dasht tongi kelgach, mehmon cho‘ponlar Cho‘li bobo va Me’mor bilan xayrlashib uylariga jo‘nadi, Me’mor va ustalar ishga tushib ketdi. Oradan uch kun o‘tib, shanba kuniga sardoba qurilib bitdi, tepadagi chang‘araqqa ham g‘isht qo‘yildi. Hamma yakshanba kuni bek o‘z odamlari bilan kelishini kutardi. Yakshanba kuni kunning o‘rtalarida katta yo‘lda uch otliq paydo bo‘ldi — bek emas, uning kichik inisi, Qambar Mirzo va Hoji tabib. Qambar Mirzo bekning muhim ishlari chiqib qolganini, hisob-kitobni o‘zlari qilishini sovuq aytdi.
Bek hazratlarining muhim ishlari chiqib qoldi. Hisob-kitobni o‘zimiz qilamiz,— Mirzoning vakili (Cho‘li bobo Mirzoga qaraganida), yakshanba kuni bek kelmagach
Bilimingizni sinang
Hirotda norozilar ko‘payib, ahli fuzalo va shuaro Movarounnahrga kimning panohiga ko‘chib ketayotgan edi?
- Ibrohim Sulton
- Mirzo Ulug‘bek
- Sulaymonbek
- Muhammad Arg‘un
To‘g‘ri javob: Mirzo Ulug‘bek. Ahli fuzalo va shuaro ilmparvar Mirzo Ulug‘bek panohiga ko‘chayotgan edi.
Sulaymonbek Hirotdan qayerga va kimni panoh tutib ko‘chib ketdi?
- Farg‘onaga, Muhammad Arg‘unni panoh tutib
- Sherozga, Ibrohim Sultonni panoh tutib
- Buxoroga, Hoji tabibni panoh tutib
- Samarqandga, Mirzo Ulug‘bekni panoh tutib
To‘g‘ri javob: Sherozga, Ibrohim Sultonni panoh tutib. Sulaymonbek Sherozga, Ibrohim Sulton panohiga ko‘chib ketgan.
Hirotdan ko‘chib ketayotgan Ahmad Chalabiyga to‘satdan nima bo‘ldi?
- Bir tomon oyoq-qo‘li shol bo‘lib, tildan qoldi
- Muhammad Arg‘un kishilari tomonidan qatl etildi
- Ixtiyoriddin qal’asiga tashlanib qoldi
- Ko‘zlari ojiz bo‘lib, yo‘lda yolg‘iz qoldi
To‘g‘ri javob: Bir tomon oyoq-qo‘li shol bo‘lib, tildan qoldi. Ahmad Chalabiyning bir tomon oyoq-qo‘li shol bo‘lib, tildan qolgan.
Muhammad Arg‘unning kishilari shol bo‘lib qolgan Ahmad Chalabiydan qaysi ishda foydalanishardi?
- Hirotda bozor soliqlarini yig‘ishda
- Ustalarni Samarqandga jo‘natishda
- Sardoba qurilishini nazorat qilishda
- Hurufiya to‘dasini ushlashda
To‘g‘ri javob: Hurufiya to‘dasini ushlashda. Muhammad Arg‘un kishilari uni hurufiya to‘dasini ushlashda ishlatishgan.
Hurufiya to‘dasidan bo‘lgan yana ikki mullavachcha qayerga tashlanib, ko‘p o‘tmay qatl etildi?
- Sheroz qal’asiga
- Hirot zindoniga
- Samarqand arkiga
- Ixtiyoriddin qal’asiga
To‘g‘ri javob: Ixtiyoriddin qal’asiga. Ikki mullavachcha Ixtiyoriddin qal’asiga tashlanib, qatl etilgan.
Iziga odam qo‘yilganini payqagan usta Jo‘rjiy nima qildi?
- Ali meshkobchiga xumcha topshirdi
- Katta pul bilan Samarqandga ko‘chib ketdi
- Sherozga Sulaymonbek yoniga yo‘l oldi
- Hasanbek xonadoniga borib yashirinib oldi
To‘g‘ri javob: Katta pul bilan Samarqandga ko‘chib ketdi. Usta Jo‘rjiy katta pul bilan Samarqandga ko‘chib ketgan.
Ali meshkobchi Abutolibning yo‘lida qanday bahona bilan unga muhim gapni yetkazdi?
- Bozorda ustalarni yig‘ish bahonasi bilan
- Xumcha sotib olish bahonasi bilan
- Suv ichish uchun to‘xtash bahonasi bilan
- Sopol xum tekinga olib berish bahonasi bilan
To‘g‘ri javob: Xumcha sotib olish bahonasi bilan. Ali meshkobchi xumcha sotib olish bahonasi bilan Abutolibni ogohlantirgan.
Kulol Abutolibning o‘g‘li Abuali nima sababdan shubha ostida qoldi?
- Usta Jo‘rjiy bilan Samarqandga ketgani uchun
- Ixtiyoriddin qal’asidan qochib ketgani uchun
- Nizomiddin bilan Farg‘ona yurishida bo‘lib, hurufiyaga aloqador sanalgani uchun
- Ahmad Chalabiyni bozorda haqorat qilgani uchun
To‘g‘ri javob: Nizomiddin bilan Farg‘ona yurishida bo‘lib, hurufiyaga aloqador sanalgani uchun. Abuali Nizomiddin bilan Farg‘ona yurishida bo‘lgani va hurufiya to‘dasiga aloqador deb shubhalangani uchun xavf ostida edi.
Faqat o‘qish yetarli emas
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash