XotirAI«Yulduzli tunlar»: Bog‘i Maydon kengashi va Sulton Ali mirzoning taqdiri
Mavzular
Zuhra begimning shubhasi
Qisqacha: Zuhra begim Abu Yusuf va Muhammad Sulton fitnachilarni ovlab, uylarini talayotganini o‘yladi. Shayboniyxon uni aldayotgan bo‘lsa-chi, degan shubha paydo bo‘ldi. Xonning maktubidagi «Men Samarqandni sensiz netayin» misrasi uni tinchlantirdi va u xonga javob yozishga kirishdi.
- Zuhra begim – Sulton Ali mirzoning onasi, Shayboniyxon unga she’rli xat yozgan.
Bog‘i Maydonda Sulton Ali mirzo qopqonga tushadi
Qisqacha: Samarqand atrofi Shayboniyxon qo‘shiniga to‘lgan; xon Bog‘i Maydondagi Chilsutun ko‘shkiga tushgan edi. Sulton Ali mirzo qal’adan qo‘shinsiz kelib, xon huzuriga kirdi. Abu Yusuf Arg‘un uni oldindan may ichirib avrab olib kelgan, Shayboniyxon bilan til biriktirgan edi. Xon Zuhra begimni chorlatdi, Xo‘ja Yahyoga ham xabar berishni buyurdi. Mirzo chiqib ketmoqchi bo‘lganda sultonlar yo‘lini to‘sdi. Zuhra begim kelinchakdek kiyinib, to‘rt kanizi bilan kelib, xonayi xosga kirdi, xon uning maqsadi ma’lum dedi, so‘ng uni kanizlari bilan bir xonaga qamashdi.
- Shayboniyxon – o‘zbek xoni, Chilsutun ko‘shkida joynamozda o‘tiradi.
- Qambarbiy – nayman urug‘ining boshlig‘i, Muhammad Solihni yoqtirmaydi.
Muhammad Solih va sultonlar bahsi
Qisqacha: Bog‘da kutib turgan a’yonlar orasida shoir Muhammad Solih ham bor edi. Nayman boshlig‘i Qambarbiy unga tegishdi. Ko‘pakbiy Turkistonni o‘ziniki qilib gapirdi. Muhammad Solih afsonaviy Afrosiyob, Xorazmshoh Muhammad o‘g‘liga O‘zbek deb ot qo‘ygani va turkiy xalqlarning bir ildizidan dalil keltirdi. Qambarbiy «gap bilan yengmasak, qilich bilan yengamiz» dedi.
- Muhammad Solih – Temuriylar xizmatidan Shayboniyxon tomoniga o‘tgan shoir.
- Ko‘pakbiy – Dashti Qipchoqdan chiqqan sulton.
Gap bilan yengmasak qilich bilan yengamiz!— Qambarbiy, bahs oxirida
Xo‘ja Yahyo xon huzurida
Qisqacha: Shayboniyxon xonayi xosda kutayotganda, kechqurun Samarqanddan Xo‘ja Yahyo muridlari bilan keldi va Samarqand darvozalari xonga ochiq ekanini aytdi. Xon kinoya bilan uning xohishi Samarqandni Boburga berish edi dedi. Xo‘ja Yahyo xatosini tan olib, ko‘ziga yosh oldi; xon uni yuqoriga mirzoning yoniga o‘tqazishni buyurdi. So‘ng mulla Abdurahim bilan yakkama-yakka suhbatlasha boshladi.
- Xo‘ja Yahyo – Samarqanddagi nufuzli ruhoniy, Xo‘ja Ahrorning o‘g‘li.
- Mulla Abdurahim – Shayboniyxonning eng yaqin maslahatgo‘yi, oltmish yoshli keksa.
Xon kengashi: mirzolarning ayblari
Qisqacha: Kengashda mulla Abdurahim Temuriylarning xiyonat va buzuqliklarini sanadi: Abdullatif o‘z otasi Ulug‘bekni, Husayn Boyqaro o‘z nevarasi Mo‘min mirzoni o‘ldirtirgan; Sulton Ali mirzo may ichib kelgan. Sultonlar Mirzo va uning onasini o‘ldirishni talab qildi. Shayboniyxon so‘ng Xo‘ja Yahyoni Xo‘ja Ahror merosi va nafsga berilgani uchun ayblab, pir-murid xiyonatini qoraladi. U xonlik hokimiyatini diniy hokimiyat bilan birlashtirgan edi.
Xon hukmi: Makka va Temurxon
Qisqacha: Shayboniyxon Samarqand jangsiz ochilganini Xudo bergan zafar deb talqin qildi; a’yonlar olqishladi. Xon Mirzo va Xo‘janing jonini omon qoldirdi, lekin Xo‘ja Yahyoni ikki o‘g‘li bilan hajga jo‘natishni, ertalab Ko‘pakbiy Samarqanddan chiqarib qo‘yishini buyurdi. Sulton Ali mirzoni o‘g‘li Temurxonning odamlari qatoriga qo‘shdi.
- Temurxon – Shayboniyxonning yigirma yoshli o‘g‘li, Mirzoga nafrat bilan qaraydi.
Mayli, qonlaridan kechaylik, jonlari omon qolsin!— Shayboniyxon, Mirzo va Xo‘ja haqida
Zuhra begim va Mansur baxshi
Qisqacha: Shayboniyxon Zuhra begim o‘ldirilishidan ko‘ra unga er topib berishni ma’qul ko‘rdi va nigohi Mansur baxshida to‘xtadi. Bu cho‘tir yuzli tabib «ko‘taruvchi» laqabli bo‘lib, xotinlari yo erta o‘lar yoki qochar edi. Xon begimni unga uzatmoqchi ekanini aytdi, baxshi quvondi, hamma kulib yubordi. To‘y Samarqandda bo‘lishi, qo‘shin shaharga tartib bilan kirishi belgilandi; besh ming kishilik qo‘shin Chorraha darvozasidan kirib bordi.
- Mansur baxshi – tabib, childirma chaluvchi, «ko‘taruvchi» laqabli cho‘tir yuzli kishi.
Bilimingizni sinang
Zuhra begim Shayboniyxonning she’rli maktubi haqida qanday shubhaga bordi?
- Xon unga yolg‘ondakam ishq izhor qilayotgandir, deb
- Xon uni Boburga topshirmoqchidir, deb
- Xon Samarqandni Temurxonga bermoqchidir, deb
- Maktubni Abu Yusuf yozgandir, deb
To‘g‘ri javob: Xon unga yolg‘ondakam ishq izhor qilayotgandir, deb. Begim xon yolg‘ondakam ishq izhor qilayotgandir, deb shubhalandi.
Shayboniyxon Zuhra begimni tinchlantirgan maktubida qaysi misrani yozgan?
- «Men Hirotni sensiz netayin»
- «Men Turkistonni sensiz netayin»
- «Men Buxoroni sensiz netayin»
- «Men Samarqandni sensiz netayin»
To‘g‘ri javob: «Men Samarqandni sensiz netayin». Bu misra Zuhra begimni tinchlantirdi.
Shayboniyxon tushgan Bog‘i Maydondagi mashhur Chilsutun ko‘shkini kim qurdirgan?
- Sulton Mahmud mirzo
- Amir Temur
- Husayn Boyqaro
- Ulug‘bek
To‘g‘ri javob: Ulug‘bek. Chilsutun ko‘shkini Ulug‘bek qurdirgan.
Shayboniyxon Abu Yusufbekka mukofot sifatida nimani in’om qildi?
- O‘zining eng chopqir otlaridan birini
- O‘zining oltin sandiqchasini
- Samarqand hokimligini
- Zuhra begimning boyligini
To‘g‘ri javob: O‘zining eng chopqir otlaridan birini. Xon Abu Yusufga eng chopqir otlaridan birini in’om qildi.
Zuhra begim Bog‘i Maydonga kirib kelganda yonida nechta kaniz bor edi?
- To‘rtta
- Sakkizta
- Oltita
- Ikkita
To‘g‘ri javob: To‘rtta. Zuhra begim kelinchakdek kiyinib, to‘rt kanizi bilan keldi.
Zuhra begimning kelishini ko‘rib, uni «yuzsiz xotin» deb kim qoraladi?
- Qambarbiy
- Mansur baxshi
- Shayboniyxonning katta xotini
- Temurxon
To‘g‘ri javob: Shayboniyxonning katta xotini. Shayboniyxonning katta xotini Zuhra begimni yuzsiz xotin deb qoraladi.
Shayboniyxon Zuhra begimning maqsadi ma’lum ekanini aytgach, begimga nima qilindi?
- Xonayi xosda mehmon qilindi
- Samarqandga qaytarib yuborildi
- O‘sha kuni Mansur baxshiga uzatildi
- Kanizlari bilan bir xonaga qamaldi
To‘g‘ri javob: Kanizlari bilan bir xonaga qamaldi. Zuhra begim xonayi xosdan olib chiqilib, kanizlari bilan qamaldi.
Muhammad Solihga bog‘da tegishgan Qambarbiy qaysi urug‘ning boshlig‘i edi?
- Mang‘it
- Qo‘ng‘irot
- Nayman
- Dashti Qipchoq
To‘g‘ri javob: Nayman. Qambarbiy nayman urug‘ining boshlig‘i edi.
Faqat o‘qish yetarli emas
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash