XotirAI«Yulduzli tunlar»: Sekridagi suhbat va may tavbasi
Mavzular
Sekri tog'idagi sayr
Qisqacha: Bobur kasallikdan ozib ketgan, Xondamir uni Sekri tog'iga sayrga chiqqanda aniq ko'rdi. Bobur Sekri Osh shahridagi Buratog'ni eslatishini aytdi va qurilayotgan binolarni ko'rsatdi. U mamlakatni idora etish qiyinligidan shikoyat qildi, Xondamir esa uni qirq olti yoshda deb tasalli berdi.
- Xondamir – mavlono, tarixchi, Boburning mehmoni; Boburga ich-ichidan kuyunadi.
Atrofimni obod qilganim sari o'zim solib bormoqdaman.— Bobur, Sekri tog'idan tushayotib Xondamirga
Uyqusizlik va ruboiy
Qisqacha: Xondamir Boburning Hindistonda tuzgan yangi devonidagi isitma va uyqusizlik haqidagi ruboiyni esladi. Bobur Hirotlik tabib Yusufiy davolagani, lekin foyda bermaganini aytdi. Bobur she'r yozganda tashvishi ko'tarilishini, Sekriga ijod uchun kelganini va masnaviy yozayotganini bildirdi. Xondamir tabibning maslahati to'g'ri ekanini aytishga andisha qildi.
- Yusufiy – Boburning Hirotlik xos tabibi.
Habib us-siyar va Hirot
Qisqacha: Bobur Xondamirdan «Habib us-siyar»ni necha yil yozganini so'radi; u o'n bir yil dedi va kitob hali tugamaganini aytdi. Hirotni sunniyparastlar bilan shiaparastlar yigirma yil tortishib, vayron qilgan. Samarqanddan kelgan olim Ulug'bek rasadxonasi vayron bo'lganini, johillar g'ishtlarini o'z hovlilariga ishlatayotganini aytgan.
- Ulug'bek rasadxonasi – Samarqanddagi, hozir vayron qilinayotgan ilmiy maskan.
Tarix va Hindning yuksalishi
Qisqacha: Bobur tarix shaxs irodasiga bo'ysunmasligini, Hindiston unga ichdan o'sib boruvchi tog'dek tuyulishini aytdi. Xondamir Beruniy, Ibn Sino, Firdavsiy va Yusuf Xos Hojib asrdosh bo'lgan davrni yuksalish asri deb esladi. Chingizxon o'rdalari taraqqiyotni uzdi. Xondamir yuksalish asri Hindga ko'chganini aytdi.
Kutubxona va Boburnoma iltimosi
Qisqacha: Xondamir «Habib us-siyar»ning so'nggi tahririni Boburning qanoti ostida tugatmoqchi bo'ldi. Hirotdagi Alisher Navoiy va Husayn Boyqaro kutubxonalari qolib ketgan edi. Bobur Abdulla kitobdorga kerakli asarlarni topib berishni buyuradi va sanskritni biladigan tarjimonlar beradi. Xondamir Boburning sarguzashtlari asaridan tayyor qismlarni so'radi.
- Abdulla kitobdor – Boburning kutubxonasi mudiri.
Qo'lyozma va Rano Sango
Qisqacha: Bobur ikki yildan beri asarini ko'chirmoqda edi; bultur yomg'ir-dovul chodirini yiqitib, o'nlab varaqlarni uchirgan. Buloq bo'yida Xondamir ikki yil oldin Rano Sango bilan jang bo'lganini esladi. Rano Sangram avval Boburni Ibrohim Lodiga qarshi Hindistonga taklif qilgan, keyin to'qson ming qo'shin bilan qarshi chiqdi.
- Rano Sangram Sing – rajput sarkardasi, Boburga ittifoq tuzib, keyin qarshi chiqqan.
Xiyonat va munajjim
Qisqacha: Rano Sangram barcha rajput rolari bilan til biriktirib olti barobar ortiq qo'shin to'pladi, Mahmud Lodi yigirma ming suvoriy bilan keldi. Laxo'rlik Olamxon Gvaliorga yuborilgach Panjobga qochdi, Hasanxon olti yuz navkari bilan dushmanga qo'shildi. Munajjim Muhammad Sharif mag'lubiyat haqida ovoza tarqatdi.
- Muhammad Sharif – munajjim, mag'lubiyat haqida vahima tarqatgan.
May ichishdan tavba
Qisqacha: Bobur may pishirilgan ziyofat joyidan nariga chuqur qazdirib, ikki xarsangtosh o'rnatdirdi. Jangchilarga najot mastlikda emas, hushyorlikda ekanini aytib, maydan tavba qildi: mayni chuqurga to'kib, oltin surohiyni xarsangga urib sindirdi. Humoyun, Askariy, Tohir, Hindubek va uch yuzga yaqin bek-u mulozim ham shunday qildi.
Tavba qildim chog'ir ichmaklikdin!— Bobur, may tavbasi paytida she'rda
Daf bo'lsin may-u surohiy!— Humoyun, otasi qarashidan keyin mayni to'kib
Jang va yakun
Qisqacha: Zambaraklar kigizga o'rangan o'qlar bilan dushman fillarini qaytardi. Humoyun o'ng, Askariy chap qanotdan zarba berdi; Turdibek Turkistoniy yov qanotlarini aylanib o'tib, orqadan urdi. Rano Sangramning ko'ziga o'q tegib, uni jang maydonidan olib qochdilar. G'alabadan so'ng chuqur o'rniga marmar voyin va xayr-ehson uyi qurildi.
G'ayridinlar uchun ham Xudo bor ekan!— Bobur, Rano Sangramning holi haqida eshitgach
Xondamir Vaqoi'ni o'qiydi
Qisqacha: Xondamir Sekridagi uch xonali xilvatxonada qolib, Boburning xattot ko'chirgan qo'lyozmasini shamlar yorug'ida o'qidi. Bobur Agraga ketgan edi. Xondamir Boburning betakalluf, oddiy uslubidan hayron bo'ldi. Boburning Mohim begimga yozgan maktubi va ichkilikni tashlagani haqidagi satrlar uni ta'sirladi. Bobur uchinchi kun qaytganda Xondamir uning oddiyligi qarshisida o'z uslubi ortiqcha takalluf tuyilganini aytdi.
Rostini aytsam, siz meni chil-chil sindirdingiz!— Xondamir, Boburga uslubi haqida
Bilimingizni sinang
Sekri tog'ida Bobur mamlakatni idora etish qiyinligidan shikoyat qilganda, Xondamir uni necha yoshda ekanini aytib tasalli berdi?
- Qirq besh yoshda
- Ellik yoshda
- Qirq olti yoshda
- Qirq yetti yoshda
To‘g‘ri javob: Qirq olti yoshda. Xondamir Boburga hali yigit yoshida, atigi qirq olti yoshda ekanini aytadi.
“Atrofimni obod qilganim sari o'zim solib bormoqdaman.” Bu so'zlarni Sekri tog'idan tushayotib kim kimga aytgan?
- Bobur Xondamirga
- Xondamir Boburga
- Abdulla kitobdor Xondamirga
- Humoyun Boburga
To‘g‘ri javob: Bobur Xondamirga. Davlat tashvishidan o'zini siqilayotganini Bobur Xondamirga shunday ifodalagan.
Boburning uyqusizligi va isitmasini davolashga urinib, foyda bermagan Hirotlik xos tabib kim?
- Yusufiy
- Xondamir
- Abdulla kitobdor
- Muhammad Sharif
To‘g‘ri javob: Yusufiy. Hirotlik xos tabib Yusufiy muolaja qilgan, ammo Boburga foyda bermagan.
Bobur ijod uchun tinchroq joy deb Sekriga chiqib kelgach, qanday asar yozmoqda?
- Rano Sango jangi haqida doston
- Hirot tarixiga bag'ishlangan kitob
- Masnaviy
- Yangi devonga so'zboshi
To‘g‘ri javob: Masnaviy. Bobur Sekrida masnaviy yozayotganini Xondamirga bildiradi.
Xondamir «Habib us-siyar» asarini necha yildan beri yozayotganini va kitob holati qanday ekanini aytdi?
- O'n besh yildan beri, tugallangan
- O'n bir yildan beri, hali tugamagan
- Yetti yildan beri, tugatishga oz qolgan
- Yigirma yildan beri, endi boshlangan
To‘g‘ri javob: O'n bir yildan beri, hali tugamagan. Xondamir kitobni o'n bir yil yozganini, hali xatm qilmaganini aytadi.
Xondamirning aytishicha, Hirotni yigirma yildan beri kimlar bir-birlaridan tortib olib, vayron qilmoqda?
- Lodiylar bilan rajputlar
- Afg'onlar bilan o'zbeklar
- Chingizxon o'rdalari bilan temuriylar
- Sunniyparastlar bilan shiaparastlar
To‘g‘ri javob: Sunniyparastlar bilan shiaparastlar. Hirotni sunniyparastlar bilan shiaparastlar yigirma yildan beri tortishmoqda.
Samarqanddan kelgan olimning so'zlariga ko'ra, Ulug'bek rasadxonasi vayron bo'lgach, johillar uning g'ishtlarini nima qilmoqda?
- Yangi rasadxona qurishga ishlatmoqda
- Hirotga olib ketmoqda
- Yangi madrasa qurishga sarflamoqda
- O'z hovlilariga ishlatmoqda
To‘g‘ri javob: O'z hovlilariga ishlatmoqda. Johillar rasadxona g'ishtlarini o'z hovlilariga olib ketmoqda.
Quyidagi hukmlardan qaysilari to'g'ri? I. Chingizxonning ko'chmanchi o'rdalari madaniy taraqqiyot iplarini bir necha asrga uzdi. II. Xondamir Xorazmda Ibn Sino, Buxoroda Beruniy asrdosh bo'lgan davrni yuksalish asri deydi. III. Hirotni yigirma yildan beri sunniyparastlar bilan shiaparastlar bir-birlaridan tortib olmoqda.
- I va II
- II va III
- Faqat I
- I va III
To‘g‘ri javob: I va III. II hukmda Beruniy va Ibn Sino o'rinlari almashtirilgan: Beruniy Xorazmda, Ibn Sino Buxoroda.
Faqat o‘qish yetarli emas
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash