Turkiston o‘lkasida siyosiy-ma’muriy boshqaruv tizimi

MULOHAZA UCHUN

• Turkiston o‘lkasining ma’muriy-hududiy bo‘linishi va boshqaruvidagi o‘zgarishlar. Boshqaruvning mustamlakachilik tartiblari. • Mustamlakachilik boshqaruvining xususiyatlari.

MA’LUMOT UCHUN

Bosib olingan hududlarda mustamlakachilik siyo satining to‘liq amalga oshirilishida boshqaruv tartiblari muhim sanaladi. Hududlarni boshqarish harbiy zobitlar qo‘liga o‘tadi. Boshqaruv tizimi «harbiy-xalq boshqaruvi» nomi bilan gubernator qo‘lida harbiy va fuqarolik ishlarini mujassamlashtirgan. Viloyat bo‘limlarga bo‘linib, ularning boshliqlari bir vaqtning o‘zida harbiy komendant ham hisoblangan. Bo‘lim boshliqlariga mahalliy aholi ustidan to‘liq nazorat qilish vakolati berilgan.

Rossiya imperiyasi Toshkentni bosib olgandan so‘ng, 1865-yil Aleksandr II «Turkiston viloyatini idora qilish to‘g‘risidagi Muvaqqat Nizom»ni tasdiq laydi.

MA’LUMOT UCHUN

Mahalliy aholidan tuzilgan posbonlar

MA’LUMOT UCHUN

Qozilar majlisi

1867-yildagi «Turkiston o‘lkasini boshqarish haqidagi Nizom» loyihasi asosida o‘troq aholi bir bosqichli tizim shaklida, ya’ni oqsoqolliklarga, chorvador aholi esa ikki bosqichli tizim ko‘rinishidagi volost va ovullarga birlashtirilgan. Har bir oqsoqollik 100–200 xonadon, ovul 100–200 o‘tov, har bir volost esa 1000–2000 o‘tovdan iborat holda tashkil qilinishi belgilangan.

General-gubernatorlik devoni katta vakolatlarga ega bo‘lgan asosiy ijrochi organ hisoblangan. Turkiston o‘lkasi ma’muriy-hududiy jihatdan viloyatlarga bo‘linib, ularni o‘z qo‘lida fuqarolik va harbiy hokimiyatni birlashtirgan harbiy gubernatorlar boshqargan.

MA’LUMOT UCHUN

Viloyatlar uyezdlarga bo‘linib, ular harbiy zobitlar boshqaruvida bo‘lgan. Uyezdlar uchast kalarga, volostlarga, qishloq va ovullarga bo‘lingan. Uchastkalarni uchastka pristavlari boshqargan. Yuqori organlar nazoratida bo‘lgan mahalliy aholi vakillaridan iborat quyi bosh qaruv organlari va soliq tizimi saqlab qolingan.

Boshqaruv tizimining quyi bosqichida volost boshlig‘i (mingboshi), qishloq oqsoqoli, ovul boshlig‘i, xalq sudyalari (o‘troq aholida qozilar, ko‘chmanchi aholida biylar) va ularning yordam chilari, bosh mirob, mirob, yuzboshi, ellikbo shi, o‘nboshi kabi lavozimlarda mahalliy aholi vakillari ish olib borgan.

BILASIZMI?

Turkiston general-gubernatori S.Duxov skoy: «Turkiston o‘lkasi boshqa o‘lkalarga nisbatan tarixiy o‘tmishi, etnografik xususiyatlarini hisobga olgan holda alohida e’tibor berilishini talab qiladi», – degan edi.

MA’LUMOT UCHUN

Turkiston o‘lkasi bosib olingan davr dan boshlab to‘liq mustamlaka sifatida boshqaruv tartiblariga asoslangan ma’muriy-hududiy birliklar va ularning boshqaruv tartiblari joriy qilib borilgan. Imperiyaning markaziy hududlaridan O‘rta Osiyo yerlariga aholini ko‘chirib keltirish Rossiya hukumatining asosiy maqsadlaridan biri bo‘lgan.

Ko‘chirib keltirilganlar yerlar va kerakli mablag‘lar bilan ta’minlangan. Aholini ko‘chirib keltirib joylashtirishdan yana bir maqsad bu o‘lkada mustamlakachilik siyosatini amalga oshirishda qo‘shimcha tayanch kuchlarga ega bo‘lish edi. Shuningdek, bu siyosat mahalliy aholini ruslashtirishga qaratilgan tadbirlardan biri bo‘ldi.

IJODIY FAOLIYAT

Karvon saroy

MA’LUMOT UCHUN

1877-yilda Toshkentda «Shahar nizomi» joriy etilgan bo‘lib, unga muvofiq shahar boshqaruvi Dumaga o‘tgan edi. Duma a’zolarining 1/3 qismi Eski shahar, 2/3 qismi esa Yangi shahar hududidan saylangan. Bunga ko‘ra shaharning 80 minglik mahalliy aholisidan 21 nafar deputat, 3 900 kishilik, asosan ruslardan iborat Yangi shahar aholisidan esa 48 nafar deputat qatnashgan. Shahar xo‘jaligiga oid barcha ishlar Duma qo‘lida bo‘lgan. Dumaga rahbarlik qiluvchi shaxs general-gubernator tav siyasi bilan harbiy vazir tomonidan tasdiqlangan.

1886-yil Aleksandr III tomonidan yangi «Turkiston o‘lkasini boshqarish haqidagi Nizom» tasdiqlandi. Nizomga muvofiq Zarafshon okrugi Samarqand viloyatiga aylantirildi. Xo‘jand, Jizzax, Kattaqo‘rg‘on, Samarqand uyezdlari uning tarkibiga kiritildi. Qurama uyezdining nomi Toshkent uyezdi deb o‘zgartirildi.

MA’LUMOT UCHUN

1886-yildagi «Nizom»ga muvofiq Turkiston general-gubernatorligining ma’muriy boshqaruvi yangi idora – Turkiston general-gubernatori Kengashi bilan to‘ldirilgan.

1885-yildan Buxoroda Rossiya imperatorining siyosiy agentligi faoliyati yo‘lga qo‘yildi. Uning ruxsatisiz Buxoro amiri tashqi va ichki siyosatda mustaqil ish olib bora olmagan.

Vaqf yerlari (masjid, madrasa va boshqa diniy muassasalarga tegishli yerlar) ayni vaqtda yashab va yerga ishlov berayotgan kishilarga ijaraga berilar edi.

Toshkent shahridagi Davlat banki

Bu vaqtgacha vaqf mulkidan olingan daromadlar maktablar, madrasalar va masjid binolarini ta’mir lashga, xodimlarini moddiy ta’minlashga, diniy maro simlarni bajarishga, kerakli buyumlar olishga (gilam, joynamoz, diniy kitob) va boshqa tadbirlarga sarfl angan.

MA’LUMOT UCHUN

Yangi vaqf hujjatlarini tasdiqlash faqat general-gubernator roziligi bilan davlat soliqlari va majburiyatlaridan ozod qilmasdan amalga oshirilgan.

Vaqf hujjatlarini e’tirof etish, vaqf daromadlarining to‘g‘ri ishlatilishi ustidan nazorat qilish va ularni taftish qilish huquqi viloyat ma’muriyati ixtiyoriga o‘tkazildi. Vaqf mulklarini nazorat qilish mustamlakachi hukumat vakillari qo‘liga o‘tishi bilan masjidlar va maktablarning moddiy ahvoli yomonlashdi.

Viloyat boshqaruvi

Harbiy gubernator yordamchisi

Harbiy gubernator

Viloyat mahkamasi boshlig‘i maslahatchilari

Politsmeyster (mirshabboshi)

Viloyat mahkamasi boshlig‘i Tumanboshilar

Uchastka (bo‘lim)

Shahar hokimiyati boshliqlari

IJODIY FAOLIYAT

1880–1890-yillarda mintaqaga ko‘chib kelganlar hiso biga o‘lkada ko‘plab pravos lav jamoalari shakllanib, ular ya shaydigan aholi punktlarida pravoslav cherkovlari qurilgan.

BILASIZMI?

1886-yildagi «Nizom»da hukumat tasarrufida qolayotgan bo‘sh turgan davlat yerlariga rus aholisini joylashtirish muhim ekanligi qat’iy belgilab qo‘yildi. Ko‘chirish siyosati bilan shug‘ullanish o‘lka ma’muriyati zimmasiga yuklatilgan. Ko‘chib kelganlarga katta imtiyozlar berilgan. Ular mablag‘, turar joy, yer maydonlari, kreditlar bilan ta’minlangan. Ko‘chib kelganlar 5 yil davomida soliqlardan ozod etilgan, keyingi 5 yil davomida soliqlarning yarmini to‘lagan. Rossiyadan ko‘chib kelganlar, asosan, qishloq aholisi bo‘lgan. Ular uchun o‘lka ma’muriyati maktab va cherkovlar qurishga mablag‘ ajratgan. Turkiston o‘lkasida harbiy xizmatchilar ya shab qolishlari va tomorqa yer olishlari mumkin bo‘lgan.

IJODIY FAOLIYAT

Nuqtalar o‘rnini to‘ldirib, daftaringizga ko‘chiring: 1. 1886-yildagi «Nizom»ga ko‘ra Zarafshon okrugi... viloyatiga aylantirildi. 2. Viloyat... gubernatorlari, general-gubernator... boshqaruvchisi, Turkiston harbiy... shtabi boshlig‘i bu...ning doimiy... bo‘lishgan. 3....yil Rossiya imperatorining... agentligi... yo‘lga qo‘yildi. 4. Nima uchun imperiya hukumati yerga egalik qilishni to‘liq o‘z qo‘liga olishga harakat qildi?

CHIQARIB

XIX asr. Qozixona.

Toshkent shahri.

Muhim sanalar

• 1865-yil — Rossiya imperiyasi Toshkentni bosib olgandan so‘ng, 1865-yil Aleksandr II «Turkiston viloyatini idora qilish to‘g‘risidagi Muvaqqat Nizom»ni tasdiq laydi.
• 1867-yilda — 1867-yildagi «Turkiston o‘lkasini boshqarish haqidagi Nizom» loyihasi asosida o‘troq aholi bir bosqichli tizim shaklida, ya’ni oqsoqolliklarga, chorvador aholi esa ikki bosqichli tizim ko‘rinishidagi volost va…
• 1877-yilda — 1877-yilda Toshkentda «Shahar nizomi» joriy etilgan bo‘lib, unga muvofiq shahar boshqaruvi Dumaga o‘tgan edi.
• 1880–1890-yillarda — 1880–1890-yillarda mintaqaga ko‘chib kelganlar hiso biga o‘lkada ko‘plab pravos lav jamoalari shakllanib, ular ya shaydigan aholi punktlarida pravoslav cherkovlari qurilgan.
• 1885-yilda — 1885-yildan Buxoroda Rossiya imperatorining siyosiy agentligi faoliyati yo‘lga qo‘yildi.
• 1886-yil — 1886-yil Aleksandr III tomonidan yangi «Turkiston o‘lkasini boshqarish haqidagi Nizom» tasdiqlandi.
• 1886-yilda — 1886-yildagi «Nizom»ga muvofiq Turkiston general-gubernatorligining ma’muriy boshqaruvi yangi idora – Turkiston general-gubernatori Kengashi bilan to‘ldirilgan.
• 1886-yilda — 1886-yildagi «Nizom»da hukumat tasarrufida qolayotgan bo‘sh turgan davlat yerlariga rus aholisini joylashtirish muhim ekanligi qat’iy belgilab qo‘yildi.

Bilimingizni sinang