XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asrning boshlarida Buxoro amirligi

BUGUN DARSDA MULOHAZA UCHUN

• Xalq qo‘zg‘olonlari.
• Hunarmandchilik.
• Savdo-sotiq munosabatlari.

MA’LUMOT UCHUN

XIX asr oxirida Buxoro amirligida Buxorodan tashqari Chorjo‘y, Kitob, Shahrisabz, Denov kabi shaharlar amirlikning yirik savdo va hunarmandchilik markazlari hisoblangan.

Amirlik iqtisodining asosiy qismini qishloq xo‘jaligi sohasi tashkil etgan. Lekin dehqonlar har doim ham katta daromad olmagan. Ketma-ket kamhosil yillardan keyin baljuvonlik dehqonlar 1885-yilda mo‘l hosil yig‘ib olishdi. Soliq yig‘uvchilar esa nafaqat o‘sha yil uchun, balki o‘tgan kamhosil yillar uchun ham xiroj to‘lashni talab qilishdi.

Bu esa dehqonlarning noroziligiga sabab bo‘ldi. Bunday soliq undirishni adolatsizlik deb bilgan dehqonlar uni to‘lashdan bosh tortdilar. Amaldorlar zo‘ravonligi va zulmi qo‘zg‘olonga sabab bo‘ldi. Qo‘zg‘olon 1885-yil iyul oyining oxirgi kunlarida ko‘tarilgan. Dehqonlar va amir Muzaffar lashkari o‘rtasida jang bo‘lib o‘tdi. Tayyorgarlik ko‘rmagan va mehnat qurollari bilan ko‘chaga chiqqan dehqonlar mag‘lubiyatga uchradi. Qo‘zg‘olonchilar qo‘lga olinib, qatl etildi. 1888-yil Ko‘lob viloyatida boshlangan dehqonlarning norozilik harakatlari ham amir tomonidan bostirildi.

IJODIY FAOLIYAT

MA’LUMOT UCHUN

Buxoro amirligida bu davrda ham xalq hunarmandchiligi rivojlanishdan to‘xtamadi. Buxoro gilamlariga nafaqat ichki bozorda, balki tashqi bozorda ham talab katta bo‘lib, amirlik sav dogarlari ularni ko‘p miqdorda xorijga sotar edilar.

Ichki va tashqi bozorlarda Buxoro ip-gazlama matolari, ko‘nchilik, zardo‘zlik, kumush va oltin kandakorlik buyumlari, bo‘yoq va sovun mahsulotlari, ustalarning oltin va kumushdan yasagan buyumlari Sharq va G‘arbda xaridorgir bo‘lgan.

MA’LUMOT UCHUN

Buxoro amirligida azaldan rivojlanib kelgan o‘ziga xos ko‘ri nishdagi hunarmandchilik mavjud bo‘lgan. Zargarlar yasagan mahsulotning barchasi nozik naqshlar bilan bezatilardi. Buxoro kulolchilik buyumlari bozori ham chaqqon bo‘lib, kulollar butun amirlik shaharlarida faoliyat olib borgan. Hunarmandlar daromadining aksariyat qismi behisob soliqlarni to‘lashga ketardi. Shu bois ular o‘z ustaxona va korxonalarini yanada rivojlantirish va takomillashtirish uchun qo‘shimcha mablag‘larga ega emasdi.

Buxoro amirligi hududi katta foyda keltiruv chi tranzit savdo uchun ham qulay bo‘lgan. 1888-yil amirlik hududi orqali dastlabki temiryo‘l o‘tkazildi. Buxorodan 15 kilometr masofada Yangi Buxoro stansiyasi qurili shi boshlab yuborildi. Bu yerda amir saroyi va Rossiya siyosiy agentining qarorgohi ham barpo etildi. Endilikda Buxoro amirligi temiryo‘l orqali Toshkent, Orenburg va Moskva bilan bog‘landi. Buxoroda Rossiya davlat banki bo‘limi, paxta tozalash zavodi, Yevropa namunasidagi mehmonxona barpo etildi. Eski Buxorodagi qo‘shbegi uyi va Rossiya imperatorining siyosiy agentligi qarorgohi ilk paydo bo‘lgan telefon aloqasi bilan bog‘langan edi.

IJODIY FAOLIYAT

Yangi Buxorodagi (Kogon)

temiryo‘l stansiyasi

BILASIZMI?

Matolar sotish do‘koni

XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buxoro amirligida ta’lim tizimi o‘tgan asrlardan qolgan an’anaga muvofiq boshlang‘ich (maktablar) va yuqori (madrasa) bosqichlaridan iborat edi. Boshlang‘ich ta’lim muassasalarida asosan arab tili va alifbosida savod chiqarish, islom asoslarini egallash, axloqiy tarbiyaga urg‘u berilgan. Ularning moddiy asosini vaqf mulklari, ayrim shaxslardan tushgan xayri-ehsonlar tashkil etgan.

Bu davrda Buxoroda 350 ga yaqin an’anaviy (boshlang‘ich) maktablar faoliyat ko‘rsatgan. Maktabxonada o‘qishga qabul qilish yoshi Buxoroda 5 yoshdan 12 yoshgacha bo‘lgan davrni tashkil etgan. Ta’lim jarayoni esa 7–10 yilgacha davom etgan.

BILASIZMI?

Buxorodagi maktab

O‘g‘il bolalar maktablarining aksariyati masjidlar qoshida tashkil etilgan. Qizlar maktabida o‘qitish o‘g‘il bolalar o‘qiydigan masjidlar huzuridagi maktabxonadagi o‘qitishdan bir muncha farq qilgan. Bu yerda darslar tushlikkacha davom etgan. Qizlarning o‘qishi 7 yoshdan boshlanib, 13 yoshda tugar edi. Odatda qizlar uylarida ta’lim olishgan.

Madrasa talabalari

BILASIZMI?

O‘rta Osiyoda maktablar sonining ko‘pligini ko‘rgan rus olimi A. Middendorf musulmon aholisining ommaviy savodxonligini xalq ta’limi bo‘yi cha Rossiya hukumatiga namuna sifatida ko‘tsatgan.

Maktabda sinflarga bo‘lish degan gap yo‘q, hamma o‘quvchi qizlar bir xonada bo‘yra ustida o‘tirib dars qilishardi... Biri alifbe o‘qisa, ikkinchisi «Haftiyak» o‘qir, uchinchisi «Qur’on» o‘qisa, to‘rtinchisi «Chahor kitob» o‘qir, beshinchisi «Hikmat» o‘qisa, oltinchisi Mashrabni o‘qirdi...

Bir kunda asosan ikki-uch soat o‘qilar, qolgan vaqt qizlar otinning xizmatini qilishardi...

«Haftiyak»ni bitirib Qur’onga o‘tmoqchi bo‘lsa, yoki Qur’onni bitirib «Chahor kitobi»ga o‘tmoqchi bo‘lsa, qizning ota-onasi otinga, uning eriga albatta bosh oyoq sarpo qilib kelishi shart edi.

BILASIZMI?

Kibriyo Qahhorovaning «Chorak asr hamnafas» kitobidan.

Buxorodagi rustuzem maktabi, 1898-yil

Maktabda o‘qiyotgan o‘quv chining muvaf faqiyati uchun ota-onasi domla (otinoyi)ga non, don (g‘alla) yoki pul ber gan. Bundan tashqari,

«bo‘yra puli», «ko‘mir puli», «supurgi puli» kabi

«to‘lovlar» ham bo‘lgan.

Har pay shanba kuni kel tiriladigan «pay shanbalik noni» maktabdor domla ning asosiy haqi hisob langan.

DARSDAN IJOBIY SABOQ CHIQARIB

Muhim sanalar

• 1885-yilda — Ketma-ket kamhosil yillardan keyin baljuvonlik dehqonlar 1885-yilda mo‘l hosil yig‘ib olishdi.
• 1885-yil — Qo‘zg‘olon 1885-yil iyul oyining oxirgi kunlarida ko‘tarilgan.
• 1888-yil — 1888-yil Ko‘lob viloyatida boshlangan dehqonlarning norozilik harakatlari ham amir tomonidan bostirildi.
• 1888-yil — 1888-yil amirlik hududi orqali dastlabki temiryo‘l o‘tkazildi.
• 1898-yil — Buxorodagi rustuzem maktabi, 1898-yil
• XIX asr — XIX asr oxirida Buxoro amirligida Buxorodan tashqari Chorjo‘y, Kitob, Shahrisabz, Denov kabi shaharlar amirlikning yirik savdo va hunarmandchilik markazlari hisoblangan.
• XIX asr — XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buxoro amirligida ta’lim tizimi o‘tgan asrlardan qolgan an’anaga muvofiq boshlang‘ich (maktablar) va yuqori (madrasa) bosqichlaridan iborat edi.
• XX asr — XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Buxoro amirligida ta’lim tizimi o‘tgan asrlardan qolgan an’anaga muvofiq boshlang‘ich (maktablar) va yuqori (madrasa) bosqichlaridan iborat edi.

Bilimingizni sinang