Turkistonda jadidchilik harakati

MULOHAZA UCHUN

•Turkistonda ta’lim.

• Jadidchilikning shakllanishi. • Milliy taraqqiyparvarlik harakati.

MA’LUMOT UCHUN

Har bir jamiyatdagi o‘zgarishlarda shu jamiyatning yetakchi shaxs lari, ayniqsa, ziyolilarining o‘rni katta bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos ilg‘or g‘oyalarni ilgari suradi. Ular jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qilish yo‘llarini topishga harakat qiladi. XIX asr ning ikkinchi yarmida mustamlaka zulmi ostidagi ziyolilar o‘z xalqlarini ma’rifatli qilish va ularning taraqqiyot darajasini ko‘tarishga qaratilgan harakatlarni boshladilar.

Quyi sinflarda olgan bilimlaringizga taya nib quyidagi savollarga javob bering: 1. Markaziy Osiyo xonliklarida ta’lim tizimi qanday bo‘lgan? 2. «Ta’lim rivojlansa – jamiyat rivojlanadi» degan fikrni o‘rganilayotgan davr bilan bog‘lab tushuntiring. 3. Rossiya imperiyasi O‘rta Osiyoni bosib olganidan so‘ng ta’lim tizimida qanday o‘zgarish bo‘ldi?

MA’LUMOT UCHUN

«Jadid» so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, «yangi» degan ma’noni anglatadi.

MA’LUMOT UCHUN

XIX asr oxirlarida jadidchilik harakati yuzaga keldi. Buning natijasida yangi usul maktablari tashkil qilinib, ta’limni rivojlantirish orqali mustaqillikka erishish mumkin degan g‘oyalar ilgari surilgan.

XX asr boshlarida ko‘plab jadid adabiyotlari, gazeta va jurnallarning ommaviy nashr etilishi, mamlakat aholisining bunga ehtiyoji borligi va savod xon bo‘lganligidan dalolat beradi.

XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab

Turkistonda ma’ri fatparvarlik harakati vujudga keldi.

Ziyolilar xalq orasida ilg‘or g‘oyalarni tarqatishda maorif tizimini asosiy vosita deb bildilar.

IJODIY FAOLIYAT

Qrimtatar ma’rifatparvari bo‘lgan Ismoil G‘aspirali (1851–1914) butun turkiy xalqlar o‘rtasida yoyilgan jadidchilik harakatining asoschisi hisoblanadi. U diniy va dunyo viy bilimlarni chuqur egallab, jahon taraqqiyoti bilan yaqindan tanishgan, bir nech ta xorijiy tillarni, turli xalqlarning madaniyatini o‘rgangan edi.

IJODIY FAOLIYAT

Jadidchilk g‘oyalarining keng yoyilishida «Tarjimon» gazetasi muhim o‘rin tut di. Ismoil G‘aspiralining 1893-yilda Toshkent, Samarqand va Buxoroga tashrifi ma’rifatparvarlik g‘oyalarining keyingi rivojiga turtki bo‘ldi.

IJODIY FAOLIYAT

MA’LUMOT UCHUN

Buxoro amirligida birinchi yangi usul maktabi 1893-yilda faoliyat ko‘rsata boshladi. Keyinchalik, bunday maktablar boshqa hududlarda ham keng tarqaldi. Jadidlar ma’rifatparvarlik yo‘lida Qrim ziyolilari tajribalarini o‘rganish bilan birga boshqa mamlakatlardagi taraqqiyparvarlarning ilg‘or g‘oyalaridan ham foydalandilar.

IJODIY FAOLIYAT

O‘rta Osiyodagi milliy taraqqiyparvarlik harakati hududiy xususiyatlariga ko‘ra Turkiston, Buxoro va Xiva jadidlariga bo‘linadi. Turkiston jadidchiligining asosiy tarkibini ziyolilar tashkil qilib, ular Rossiya imperiyasi mustamlakachilik siyosatiga qarshi kurashning oldingi saflarida turdilar.

Buxoroda jadidchilik harakati Turkiston o‘lkasiga nisbatan og‘ir ijtimoiy-siyosiy sharoitda yuzaga keldi. Uning tarkibi, asosan, mayda do‘kondorlar, o‘qituvchilar, hunarmandlar, savdogarlardan iborat edi.

IJODIY FAOLIYAT

Buxoro jadidchiligi ayrim mutaassib mullalar, yangi lik va islohotlarni xush ko‘rmaydiganlar oqimi qarshiligiga uchradi. 1910-yildan boshlab Buxoroda jadidchilik harakati siyosiy tashkilot sifatida shakllana boshladi.

IJODIY FAOLIYAT

Xiva xonligida jadidchilik ikkita oqimdan iborat bo‘lib, uning o‘ng oqimi Bosh vazir Islomxo‘ja boshchiligida xonlikdagi savdo-sanoat korxonalari egalari hamda yirik boylarning vakillarini birlash tirdi. Mazkur oqim o‘z oldiga mamlakatda xon hokimiyatini saqlab qolgan holda islohotlar o‘tkazilishini maqsad qilib qo‘ydi. So‘l oqim esa qozikalon Bobooxun Salimov rahbarligida sarmoyadorlar, hunarmandlar va boshqa tabaqa vakillarini birlashtirib, yangi usul maktablarini tashkil qilish orqali xalq ommasining siyosiy faolligiga erishmoqchi bo‘ldilar.

IJODIY FAOLIYAT

Turkistonda taraqqiyparvarlik harakatining rivojlanishi ikki bosqichda bo‘ldi. Birinchi bosqichda ma’rifatparvarlikdan boshlangan. Bu harakat 1917-yilga kelib o‘zining ikkinchi bosqichida – siyosiy ko‘rinishdagi harakatga aylandi.

Buxorodagi eski maktab

MA’LUMOT UCHUN

1909-yildan yangi usul maktablarini ochish uchun maxsus ruxsatnoma olinishi belgilanadi. Bu bilan maktablar ro‘yxatga olib borilgan va ro‘yxatdan o‘tmagan maktablarning faoliyat yuritishiga yo‘l qo‘yilmagan.

Turkistonda bu davrdagi mustamlakachi hukumat va uning amaldorlari hamda mahalliy mutaassib ruhoniylarning qarshiligiga qaramay, jadidlar ma’rifatparvarlik harakatlarini matbuot, noshirlik va teatr sohalarida davom ettirdilar. 1898-yilda Qo‘qon shahrida Salohiddin domla ikkinchi jadid maktabini ochdi. 1899-yili Andijonda Shamsiddin domla va Toshkentda Mannon qori jadid maktabini ochib, ko‘plab o‘quvchilarning yangi usulda ta’lim olishlariga erishdilar.

DARSDAN SABOQ CHIQARIB

Muhim sanalar

• 1893-yilda — Ismoil G‘aspiralining 1893-yilda Toshkent, Samarqand va Buxoroga tashrifi ma’rifatparvarlik g‘oyalarining keyingi rivojiga turtki bo‘ldi.
• 1893-yilda — Buxoro amirligida birinchi yangi usul maktabi 1893-yilda faoliyat ko‘rsata boshladi.
• 1898-yilda — 1898-yilda Qo‘qon shahrida Salohiddin domla ikkinchi jadid maktabini ochdi.
• 1899-yili — 1899-yili Andijonda Shamsiddin domla va Toshkentda Mannon qori jadid maktabini ochib, ko‘plab o‘quvchilarning yangi usulda ta’lim olishlariga erishdilar.
• 1909-yilda — 1909-yildan yangi usul maktablarini ochish uchun maxsus ruxsatnoma olinishi belgilanadi.
• 1910-yilda — 1910-yildan boshlab Buxoroda jadidchilik harakati siyosiy tashkilot sifatida shakllana boshladi.
• 1917-yilga — Bu harakat 1917-yilga kelib o‘zining ikkinchi bosqichida – siyosiy ko‘rinishdagi harakatga aylandi.
• XIX asr — XIX asr ning ikkinchi yarmida mustamlaka zulmi ostidagi ziyolilar o‘z xalqlarini ma’rifatli qilish va ularning taraqqiyot darajasini ko‘tarishga qaratilgan harakatlarni boshladilar.
• XIX asr — XIX asr oxirlarida jadidchilik harakati yuzaga keldi.
• XX asr — XX asr boshlarida ko‘plab jadid adabiyotlari, gazeta va jurnallarning ommaviy nashr etilishi, mamlakat aholisining bunga ehtiyoji borligi va savod xon bo‘lganligidan dalolat beradi.

Bilimingizni sinang