Turkistonda ilm-fan va madaniyat

MULOHAZA UCHUN

•Tarix, tabiiy fanlarga oid ilmiy izlanishlar. • Adabiyot haqida.

1876-yil Toshkentda Turkiston muzeyi (hozirgi O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi) tashkil etildi.

MA’LUMOT UCHUN

XIX asr oxiri – XX asr boshlarida ilm-fan sohasida katta muvaffaqiyatlarga erishildi. Bu muvaffaqiyatlarga erishishda jadidlarning o‘rni katta bo‘ldi. Jadidlar Turkistonda savodxon va bilimdon kishilarni tarbiyalashda tarix fanining ahamiyatini yuqori baholadilar.

O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi

Tarixchi va jurnalist Mulla Olim Mahdum hoji «Tarixi Turkiston» («Turkiston tarixi») asarini yozdi. Bu asar o‘zbek tilida bosmadan chiqdi. Unda qadimgi davrdan to XX asr boshlarigacha Turkistonda bo‘lgan voqealar yilnomasi bayon etilgan edi.

Bu kitob o‘zbek tilidagi ilk tarixiy asar sifatida shuhrat qozondi.

XIX asrning 90-yillarida va XX asr boshlarida O‘rta Osiyoning tabiiy boyliklarini o‘zlashtirish hamda maqbaralarini o‘rganish bilan bog‘liq tadqiqot ishlari rivojlandi.

MA’LUMOT UCHUN

Shunday tadqiqotlardan birida 1908-yilda Ulug‘bek rasadxonasi binosi qoldiqlari va rasad xonaga tegishli asbob-uskunalarning bir qismi topildi.

1908-yilda rasadxona binosi qoldiqlarini va rasadxonaga tegishli asbobuskunalar ning bir qismini topishga muvaffaq bo‘lindi.

Samarqanddagi Ulug‘bek rasadxonasi (rekonstruksiya)

MA’LUMOT UCHUN

Hududni xaritalashtirish va iqlimini o‘rganish uchun Toshkentda meteorologiya stansiyasi tashkil etildi. Mutaxassislar yetishmasligi sababli uzoq vaqt davomida keng ko‘lamli ilmiy tadqiqotlarni shakllantirish amalga oshirilmadi.

Faqat XIX asrning 90-yillarida va XX asr boshlarida O‘rta Osiyoning tabiiy boyliklarini o‘zlashtirish bilan bog‘liq bo‘lgan tadqiqot ishlari avj oldi. Masalan, N. A. Seversev Pomir tog‘ tizimini o‘rganib, botanikaga va minerallarga oid namunalar to‘pladi. P. P. Semyonov-Tyan-Shanskiy Tyanshan tog‘ tizimini o‘rganib, muzlik, vulqonlar haqida qiziqarli ma’lumotlar to‘pladi.

MA’LUMOT UCHUN

Turkiston qishloq xo‘jaligi jamiyati faol ish boshladi. Jamiyat nashr ettirgan «Turkistonning qishloq xo‘jaligi» jurnali sohadagi ishlab chiqarish, yerlarni sug‘orish, dehqonchilik va yerdan foydalanish borasidagi ilg‘or usullarni targ‘ib qildi. Mahalliy iqlim sharoitiga moslashgan o‘ziga xos O‘rta Osiyo paxta navidagi dastlabki hosil yetishtirildi.

P. P. Semyonov-

1871-yilda tashkil etilgan «O‘rta Osiyo Olimlar jamiyati» mablag‘ yo‘qli gi tufayli 1893-yilda o‘z faoliyatini to‘xtatdi.

Bu davrda bir qator adabiyot namoyandalari yetishib chiqdi. Shulardan Muqimiy, Furqat, Zavqiy, shoira Anbar otin, Avaz O‘tar o‘g‘li, Ahmad Donish va boshqalarning ijodini alohida ajratib ko‘rsatish mumkin. She’rlaridagi haqqoniylik va samimiylik ularni mashhur xalq shoirlariga aylantirdi.

MA’LUMOT UCHUN

Anbar otin ayollarning jamiyat va oiladagi haq-huquqsiz ahvoli to‘g‘risida achchiq haqiqatlarni qalamga oldi. O‘zbek shoirlarining she’rlari keng xalq ommasi yuragiga yo‘l topdi. Ularning she’rlari asosida ko‘plab qo‘shiqlar yaratildi.

XX asr boshlarida o‘zbek adabiyotida yangi janrlar paydo bo‘ldi. Nasrda yaratilgan asarlar ham dunyo yuzini ko‘rdi. Jadid adabiyotida 1910-yilda Abdulla Qodiriy ilk nasriy asarlarini e’lon qildi.

MULOHAZA UCHUN

1870-yili Toshkentda Turkiston xalq kutubxonasi tashkil etildi.

Xiva teatri, Toshkent

1911–1913-yillarda Turkistonning turli shaharlarida teatrlar tashkil etildi. Adiblar ular uchun pyesalar yozishdi. Sahnada yangragan ona tilidagi nutq va teatr aktyorining harakatlari xalq ommasiga nisbatan qudratli ta’sir vositasiga aylandi.

MULOHAZA UCHUN

Jadid teatrlarida spektakllarning aksariyati ochiq sahnalarda qo‘yilib, ularga ko‘plab tomoshabinlar tushgan. Ilk o‘zbek tomoshabinlari uchun jadidlar qo‘ygan pyesalar axloqiy tarbiya maktablariga aylandi.

Mahmudxo‘ja Behbudiy tomonidan yozilgan mashhur «Padarkush» pyesasida otalar va bolalar o‘rtasidagi munosabat, ma’naviy qashshoqlik, molmulkka ruju qo‘yish qanday oqibatlarga olib kelishi haqida hikoya qilingan.

O‘zbek milliy teatrining shakllanishida jadidlarning o‘rni katta edi. Shu o‘rinda Mahmudxo‘ja Behbudiyning: «Teatr – bu ibratxonadir», deb aytgan fikrini eslash o‘rinlidir.

IJODIY FAOLIYAT

1868-yilda mustamlakachi hukumat tomonidan o‘lkada rus ta’lim maktablarini tashkil etish loyihasini ishlab chiqili shi borasida ko‘rsatma berilgan.

1870-yili o‘lkada o‘quv bo‘limini tashkil etish bo‘yicha max sus komissiya Toshkent shahrida ish boshladi. 1886-yilda Toshkent shahrida Rossiya Xalq maorifi vazirligiga tegishli 9 ta, 1889-yilga kelib esa 14 ta ta’lim muassasasi faoliyat yuritgan.

Gimnaziya o‘quvchilari

«Turon» teatri truppasining birinchi spektakllari qo‘yilgan «Kolizey» teatrisirki binosi, Toshkent

IJODIY FAOLIYAT

O‘zbekistonda XX asr boshlaridan zamonaviy futbol qoidalari asosida o‘yinlar o‘tkazilgan. 1912-yilda Qo‘qon da birinchi futbol jamoasi tuzildi.

BILASIZMI?

Xudoybergan Devonov 1878-yilda tug‘ilgan. Bolaligidan bilimga chanqoqligi va ijodiy iste’dodi bilan ajralib turgan. U arab, fors va rus tillarini o‘rgangan. Qiziquvchan o‘smir nemis tilini o‘rgana boshlagan va bu kelgusida uning taqdirini belgilab bergan.

1903-yilda Xudoybergan Devonov Xivaning minoralari va hamyurtlarini suratga ola boshlagan. Avvaliga bu diniy ulamolarning qattiq qarshiligiga uchragan. Biroq fotosuratchini har qanday yangilikka qiziqqan Muhammad Rahimxon II o‘z himoyasiga olgan. U nafaqat xon, balki iste’dodli shoir va bastakor sifatida tarixda qolgan. Hukmdor Xudoyberganga o‘zining suratini olishni buyurgan, keyin esa uni o‘z devoniga ishga taklif qilgan.

BILASIZMI?

Xudoybergan Devonov

MA’LUMOT UCHUN

«Biz kim, Xo razm mamlakatining oliy xoqoni Muhammad Rahimxon Soniy quyidagi farmoni oliyga imzo chekdik. Xorazm maqomlari xalqning daxlsiz mulki deb e’lon qilinsin. Ushbu farmoni oliyga shak keltirgan va maqomlarni kamsitgan yoki uni buzib ijro etgan kimsalar qattiq jazolansin!»

Xalq sozandalari mashhur usta-bastakorlar qo‘lida ta’lim olishgan. Ko‘p asr lar davomida butun Sharqda keng tarqalgan mumtoz maqomlar professional musiqaning og‘zaki an’analaridagi bebaho xazinasini tashkil etgan. Maqomlar yirik turkumli og‘zaki-cholg‘uli (yakkaxon va cholg‘uli) asarlardir. Musiqa asboblari ham nihoyatda rang-barangligi bilan ajralib turar edi. Bu borada torli-kamonchali cholg‘u asboblari (g‘ijjak, qo‘biz, uchtor), torli-noxunli (do‘mbira, dutor, tanbur, ud, rubob), torlizarbli (chang), puflama nayli (nay, surnay), munshtukpuflamali (karnay), zarb li-membranali (doira, nog‘ora, chindovul) kabi cholg‘u asboblari keng tarqalgan edi.

MA’LUMOT UCHUN

Sitorai Mohi Xosa

MA’LUMOT UCHUN

XIX asr oxiri va XX asr boshlarida me’morchilikda ham o‘zgarishlar bo‘ldi, Yevropa va sharq me’morchilik ananalari uyg‘unlashib ketdi.

Masalan, XX asr boshlarida Buxoroda barpo etilgan Sitorai Mohi Xosa qurilishida Usta Shirin Murodov boshchiligida bir guruh usta ganchkorlar ishlagan.

Farg‘ona vodiysida ham o‘zbek xalq me’morchiligining o‘ziga xos tarmog‘i mavjud edi. XIX asrning ikkinchi yarmida vodiy milliy me’morchiligiga Yevropa me’moriy uslubidagi binolarni qurish an’analari kirib keldi. Shunday bo‘lsa-da, XIX asr oxirlarida qurilgan Andijon jome masjidi o‘z qurilishi bilan yuksak milliy me’morchilik namunasi bo‘lib qoldi.

MA’LUMOT UCHUN

Toshkent ayollar gimnaziyasi

Toshkentning Yangi shahar qismida general-gubernatorlikning ma’muriy va boshqa binolari qad ko‘tardi. Ular me’moriy jihatdan g‘arb muhiti va uslubida qurilgan binolar edi.

Xorazm me’morchilik maktabining e’tiborli tomoni shundaki, peshtoqlar, shiplar, burjlar o‘ta nozik did va nafosat timsoli arabiy yozuvlar bilan bezatilardi. Xattotlar bu yozuvlarni mohirlik bilan bino bezagiga uyg‘unlashtirib yubora olganlar.

XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston tasviriy san’ati Samarqand, Qo‘qon, Buxoro miniatyurachilari ijodida, ayniqsa, yorqin namoyon bo‘ldi (Ahmad Donish, Abdulxoliq maxdum, S. Siddiqov). Ular tasviriy san’atning an’anaviy turlarini saqlab qolishga muvaffaq bo‘lishdi.

MA’LUMOT UCHUN

XX asr boshlarida devoriy naqshlarda ilgari uchramagan manzaralar – suzib borayotgan kema, temiryo‘llar va hayvonlar tasvirlaridan foydalana boshlandi.

Yog‘och lavh va Xudoyorxonga tegishli Qur’on qo‘lyozmasi. XIX asr

Kumush muqovali

Qur’oni Karim.

XIX asr

«Yusuf va Zulayho» Mirza Mir Ishoq al Buxoriy,

XIX asrning oxiri –

XX asrning boshi

Shirmonpaz masjidining ustunlari va shifti.

XX asr. Marg‘ilon

Ramziy ranglar va naqshlar zargarlikda, liboslarda, nodir toshlardan ishlangan zeb-ziynat buyumlarida ustuvorlik qilgan.

XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston aholisiga tabiblar, jarrohlar, rishtachilar (yaralarni tuzatuvchi), siniqchilar, doyalar, zulukchilar kabi an’anaviy tibbiyot vakillari tibbiy yordam ko‘rsatganlar. Mahalliy aholi orasida qon oldirish va zulukdan foydalanish, shuning dek, turli xil uqalash (massaj) usullari ham keng tarqalgan edi. Davolovchi vosita sifatida margimush, simob, sulema (zaharli poroshok), kinovar (simob sulfid), temir va mis kuporosi, achchiqtosh, novshadil kabi minerallar keng qo‘llanilgan.

MA’LUMOT UCHUN

Tabiblar o‘simlik va minerallardan tayyor dorilarni bemorlarga berishdan tashqari, o‘zlari ham oltingugurt va azot kislotasi tayyorlashni bilgan, shuningdek, damlamalar, kukunlar, hapdori, malham dori (maz) va plastirlar tayyorlashgan.

DARSDAN SABOQ CHIQARIB

1. Mavzuda berilgan rasmlar asosida xalqimizning hunarmandchiligiga baho bering. 2. Me’morchilikdagi o‘zgarishlarning o‘ziga xos tomonlari haqida taqdimot tayyorlang. 3. G‘arb va Sharq an’analari uslubida qurilgan inshootlar haqida ma’lumot to‘plang.

BUGUN DARSDA

• 1917-yil fevral– oktyabr voqealari. • Fevral inqilobining

MULOHAZA UCHUN

Muhim sanalar

• 1868-yilda — 1868-yilda mustamlakachi hukumat tomonidan o‘lkada rus ta’lim maktablarini tashkil etish loyihasini ishlab chiqili shi borasida ko‘rsatma berilgan.
• 1870-yili — 1870-yili Toshkentda Turkiston xalq kutubxonasi tashkil etildi.
• 1870-yili — 1870-yili o‘lkada o‘quv bo‘limini tashkil etish bo‘yicha max sus komissiya Toshkent shahrida ish boshladi.
• 1871-yilda — 1871-yilda tashkil etilgan «O‘rta Osiyo Olimlar jamiyati» mablag‘ yo‘qli gi tufayli 1893-yilda o‘z faoliyatini to‘xtatdi.
• 1876-yil — 1876-yil Toshkentda Turkiston muzeyi (hozirgi O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi) tashkil etildi.
• 1878-yilda — Xudoybergan Devonov 1878-yilda tug‘ilgan.
• 1886-yilda — 1886-yilda Toshkent shahrida Rossiya Xalq maorifi vazirligiga tegishli 9 ta, 1889-yilga kelib esa 14 ta ta’lim muassasasi faoliyat yuritgan.
• 1889-yilga — 1886-yilda Toshkent shahrida Rossiya Xalq maorifi vazirligiga tegishli 9 ta, 1889-yilga kelib esa 14 ta ta’lim muassasasi faoliyat yuritgan.
• 1893-yilda — 1871-yilda tashkil etilgan «O‘rta Osiyo Olimlar jamiyati» mablag‘ yo‘qli gi tufayli 1893-yilda o‘z faoliyatini to‘xtatdi.
• 1903-yilda — 1903-yilda Xudoybergan Devonov Xivaning minoralari va hamyurtlarini suratga ola boshlagan.

Bilimingizni sinang