O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tizimi

Milliy davlatchilikning tiklanishi

Bilib olasiz

• Davlat boshqaruvidagi islohotlar.
• Sud–huquq tizimidagi islohotlar.

Davlat boshqaruvidagi islohotlar

Bugungi kunda dunyoning ko‘plab yetakchi davlatlarida turli xil boshqaruv shakllari mavjud. Masalan, AQSH va Braziliyada prezidentlik respublikasi mavjud bo‘lib, bu yerda prezident asosiy rahbar hisoblanadi. Germaniya va Italiyada parlament respublikasi shakli amal qiladi, ya’ni siyosiy qarorlarni parlament va bosh vazir qabul qiladi. Fransiya hamda Rossiyada esa aralash boshqaruv shakli mavjud bo‘lib, prezident va parlament birgalikda muhim rol o‘ynaydi.

Davlat boshqaruvi shakli asosan amalda davlat hokimiyati siyosatini belgilashda qaysi organning mavqeyi yuqoriligi bilan aniqlanadi.

O‘zbekiston mustaqillikning ilk bosqichida prezidentlik boshqaruv shaklini tanladi. Prezident davlat rahbari bo‘lish bilan birga, Vazirlar Mahkamasi, ya’ni hukumatning ham rahbari edi. Bu orqali ijro hokimiyati samarali ishlashi ta’minlandi. Prezident fuqarolarning huquq va erkinliklariga, Konstitutsiyaga va qonunlarga rioya etilishini kafolatlovchi shaxs sifatida belgilandi.

Davlat boshqaruvidagi islohotlar

Mustaqillikdan oldin O‘zbekiston SSRda ijro hokimiyati Ministrlar Soveti orqali amalga oshirilgan. 1990-yildan bu organ Vazirlar Mahkamasi deb nomlana boshladi. Prezident ayni vaqtda uning raisi bo‘ldi. Shu davrda vitse-prezident lavozimi joriy etildi. U hukumat ishlariga rahbarlik qilishi belgilandi. Bu lavozimga Shukrullo Mirsaidov tayinlandi. Vitse-prezident Prezident tomonidan tayinlanar, Oliy Sovet tomonidan tasdiqlanar edi.

1992-yilda vitse-prezidentlik lavozimi tugatilib, uning o‘rniga Bosh vazir lavozimi joriy etildi. Ushbu o‘zgarishlar davlat hokimiyati boshqaruv tizimini yanada takomillashtirishga xizmat qildi.

Yodda tuting!

Bugun BMTga a’zo 193 davlatdan 143 tasida Prezident lavozimi ta’sis etilgan. Yaqin tarixda: O‘zbekistondagi qator konstitutsiyaviy o‘zgarishlar Sovet Ittifoqidagi o‘zgarishlardan oldin amalga oshirildi. Shuningdek, Ministrlar Soveti o‘rniga Vazirlar Mahkamasi birinchi bo‘lib O‘zbekistonda ta’sis etildi.

• 1990–1992-yillarda – 1992–1995-yillarda – 1995–2003-yillarda – 2003–2016-yillarda – 2016-yildan
• Shukrullo Mirsaidov, Vitse-prezident – Abdulhoshim Mutalov, Bosh vazir – O‘tkir Sultonov, Bosh vazir – Shavkat Mirziyoyev, Bosh vazir – Abdulla Aripov, Bosh vazir

2002-yilda o‘tkazilgan referendumdan so‘ng ikki palatali parlament tuzildi. Bu jarayon xalq tomonidan qo‘llab-quvvatlandi va yangi qonunlar ishlab chiqishni talab qildi. 2003-yilda Vazirlar Mahkamasi to‘g‘risidagi qonun yangilandi. Unda Prezidentning hukumat raisi sifatidagi vakolati bekor qilindi. Bu norma 2007-yilda Konstitutsiyadan ham chiqarildi.

Yodda tuting!

O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi binosi

2011-yilda Konstitutsiyaga o‘zgartishlar kiritildi. Endi Bosh vazir lavozimiga nomzod parlamentda eng ko‘p o‘rin olgan partiya yoki bir nechta partiyalar tomonidan ko‘rsatiladi va parlament tomonidan tasdiqlanadi. Bu o‘zgarishlar parlament va siyosiy partiyalarning vakolatlarini kengaytirishga xizmat qildi.

O‘zbekiston tarixida ilk bor 2015-yilda Bosh vazir lavozimiga nomzod Prezident tomonidan emas, balki saylovda g‘alaba qozongan siyosiy harakat – O‘zLiDeP tomonidan ilgari surildi va Shavkat Mirziyoyev shu tariqa parlament tomonidan tasdiqlandi.

O‘zbekistonda uch hokimiyat – qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati – har biri mustaqil faoliyat yuritadi, lekin ular bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Prezident bu uchala hokimiyat faoliyatini muvofiqlashtiruvchi mustaqil organ hisoblanadi.

Yodda tuting!

Qonun chiqaruvchi organ – O‘zbekiston parlamenti dastlab Oliy Kengash, keyinchalik Oliy Majlis maqomida faoliyat yuritgan. Mustaqillikdan so‘ng, 1994-yilgacha parlament bir palatali edi. 2002-yilgi konstitutsiyaviy referendumdan so‘ng par-

Ijodiy faoliyat

lament ikki palatali bo‘ldi. Quyi palata – Qonunchilik palatasi xalq tomonidan, yuqori palata – Senat – hududiy deputatlar tomonidan saylanadi. Senat davlat hokimiyati organlarini shakllantirishda faol ishtirok etadi.

Ijodiy faoliyat

O‘zbekistonda saylov tizimi xalqaro tan olingan tamoyillarga asoslanib, bosqichma-bosqich takomillashdi. 2019-yil 22-dekabrda Oliy Majlis Qonunchilik palatasiga navbatdagi saylov “Yangi O‘zbekiston. Yangi saylovlar” shiori ostida o‘tkazildi.

2020-yil 24-yanvarda Prezident Shavkat Mirziyoyev Oliy Majlisga murojaatnoma yo‘lladi. Unda, jumladan, qonunchilikdagi muhim masalalar bo‘yicha takliflar, mamlakatni yaqin istiqbolda rivojlantirishga doir strategik yo‘nalishlar, siyosiy, iqtisodiy, g‘oyaviy-mafkuraviy qoidalar bilan bir qatorda, parlamentning qonun ijodkorligi faoliyatiga taalluqli aniq takliflar va shu kabi boshqa fikr va mulohazalar bayon etildi.

Sud-huquq tizimidagi islohotlar

O‘zbekistonda sud-huquq tizimining rivojlanishini ikki davrga ajratish mumkin:

1. 1991–2016-yillar – mustaqillikdan keyingi ilk bosqich. 2. 2016-yildan hozirgi kungacha – chuqur islohotlar davri.

O‘zbekistonda sud hokimiyati qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlardan, siyosiy partiyalardan va boshqa tashkilotlardan mustaqil ravishda ish yuritadi. Bu mustaqillik bosqichma-bosqich mustahkamlandi. Sudlar avval jazolovchi organ sifatida ko‘rilgan bo‘lsa, keyinchalik fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qiladigan mustaqil institutga aylana bordi.

Yodda tuting!

Eksgumatsiya (lotincha) – murdani ko‘zdan kechirish va ekspertiza o‘tkazish zaruriyati tug‘ilganda uni dafn etilgan joyidan qazib olish. Mediatsiya – kelib chiqqan nizoni taraflar o‘zaro maqbul qarorga erishishi uchun ularning ixtiyoriy roziligi asosida mediator ko‘magida hal qilish usuli.

Bu yo‘nalishda bir qator qonunlar va me’yoriy hujjatlar qabul qilindi. Sud hokimiyatining asosiy vazifasi adolatni ta’minlashdan iborat bo‘lib, uning faoliyati siyosiy bosim va tashqi aralashuvlardan qat’iy himoyalangan.

2016-yildan boshlab sud tizimining ochiqligi va shaffofligini ta’minlashga alohida e’tibor qaratildi. 2017-yilda muhim o‘zgarishlar amalga oshirildi:

Yodda tuting!

– Sud qarorlarini ko‘rib chiqish bosqichlari: ilgari olti bosqichli tartib bo‘lgan bo‘lsa, endi uch bosqichli tizim joriy etildi. Bu xalqaro standartlarga mos keladi.

– “Bir sud – bir instansiya” tamoyili: har bir ish faqat tegishli instansiyada ko‘rib chiqiladi, bu esa ortiqcha takroriy ko‘rib chiqishlarni kamaytiradi.

– Nazorat instansiyasi: xalqaro tashkilotlar tanqid qilgan nazorat bosqichi butunlay bekor qilindi.

Xususan, sudlar faoliyati takomillashtirilib, Oliy sud va Oliy xo‘jalik sudi fuqarolik, jinoiy, ma’muriy va iqtisodiy sud ish yurituvi sohasida sud hokimiyatining yagona oliy organi – Oliy sudga birlashtirildi. Sudyalar oliy kengashi, ma’muriy sudlar, Oliy sud huzurida Sudlar faoliyatini ta’minlash departamenti tashkil etildi.

Yodda tuting!

Sudlarga yangi vakolatlar berildi. Endi pochta-telegraf jo‘natmalarini xatlab qo‘yish, murdani eksgumatsiya qilish, ayblanuvchini lavozimidan chetlashtirish, shaxsni tibbiy muassasaga joylashtirish yoki u yerda qolish muddatini uzaytirish uchun sanksiya berish huquqi prokurorlardan sudlarga o‘tkazildi. Shuningdek, sudlar zarur bo‘lsa, muqobil ehtiyot choralarini qo‘llash huquqiga ega bo‘ldi.

Jinoyat protsessida yarashuv instituti kengaytirildi. Endi bu institut sud jarayonining barcha bosqichlarida qo‘llanadi. Jinoyat ishlarida dastlabki eshituv, fuqarolik va iqtisodiy sudlarda sudgacha majlis, soddalashtirilgan tartibda ish yuritish va mediatsiya institutlari joriy etildi. Bu o‘zgarishlar sud ishlarini tez va adolatli hal etishga xizmat qiladi.

Yodda tuting!

Shaxsga nisbatan qiynoqqa solish, shafqatsiz yoki inson qadr-qimmatini kamsituvchi muomala va jazo turlarini qo‘llashning oldini olish bo‘yicha samarali mexanizmlar joriy etildi. Bunday qilmishlar uchun javobgarlik kuchaytirildi.

Agar shaxs ushlangan yoki jinoyat ustida qo‘lga olingan bo‘lsa, unga nisbatan protsessual harakatlar boshlanishidan

oldin advokat bilan xoli uchrashuvi ta’minlanishi shart deb belgilandi. Bu inson huquqlarini himoya qilishda muhim qadam hisoblanadi.

Sudlar faoliyatida “yagona darcha” tartibi joriy etildi. Endi ish fuqarolik, iqtisodiy yoki ma’muriy sudga taalluqli bo‘lishidan qat’i nazar, ariza yagona tartibda qabul qilinadi. Bu tizim fuqarolarga qulaylik yaratadi va murojaatlarni tez ko‘rib chiqishga yordam beradi.

Yodda tuting!

Prezident Shavkat Mirziyoyev ilk bor 2017-yilda mahkumlarni afv etish to‘g‘risida farmon e’lon qildi. Bu esa insonparvarlik tamoyillariga asoslangan muhim huquqiy amaliyot sifatida baholanadi.

Savol va topshiriqlar

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY MAJLISINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI

• 1990–1994-yillar – 1995–2004-yillar – 2005–2023-yillar – 2024-yildan
• Oliy Kengash; 500 deputat; bir palatali – Oliy Majlis; 250 deputat; bir palatali – Oliy Majlis; 150 deputat, 100 senator; ikki palatali – Oliy Majlis; ___ deputat, ___ senator; ___ palatali

Muhim sanalar

• 1990-yilda — 1990-yildan bu organ Vazirlar Mahkamasi deb nomlana boshladi.
• 1990–1992-yillarda — 1990–1992-yillarda – 1992–1995-yillarda – 1995–2003-yillarda – 2003–2016-yillarda – 2016-yildan
• 1990–1994-yillar — 1990–1994-yillar – 1995–2004-yillar – 2005–2023-yillar – 2024-yildan
• 1991–2016-yillar — 1991–2016-yillar – mustaqillikdan keyingi ilk bosqich.
• 1992-yilda — 1992-yilda vitse-prezidentlik lavozimi tugatilib, uning o‘rniga Bosh vazir lavozimi joriy etildi.
• 1992–1995-yillarda — 1990–1992-yillarda – 1992–1995-yillarda – 1995–2003-yillarda – 2003–2016-yillarda – 2016-yildan
• 1994-yilgacha — Mustaqillikdan so‘ng, 1994-yilgacha parlament bir palatali edi.
• 1995–2003-yillarda — 1990–1992-yillarda – 1992–1995-yillarda – 1995–2003-yillarda – 2003–2016-yillarda – 2016-yildan
• 1995–2004-yillar — 1990–1994-yillar – 1995–2004-yillar – 2005–2023-yillar – 2024-yildan
• 2002-yilda — 2002-yilda o‘tkazilgan referendumdan so‘ng ikki palatali parlament tuzildi.

Bilimingizni sinang