XotirAI logotipiXotirAI
📜 7-sinf · O‘zbekiston tarixi · 3-4-mavzu

lar. IV–VII asrlarda Xorazm

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Faollashtiruvchi savol va topshiriqlar

Savollar: 1. Qadimgi davrlarda Xorazm bilan bog‘liq qanday tarixiy jarayonlarni bilasiz? 2. Olim Istaxriyning: «Xorazm Jayhunning butun foydasini ola bilgan mamlakatdir», — degan so‘zlari sizga Gerodotning Nil haqida aytgan qaysi fikrini eslatdi? Nima deb o‘ylaysiz, olim bu fikri bilan nima demoqchi?

Mulohaza uchun

Amudaryo Hindiqushning Shimoliy yonbag‘irlaridagi muzliklardan boshlanadi. Daryo baland qoyali tog‘lar orasidan oqib o‘tadi va har kilometrda bir necha metrga pasayib boradi. Shu sababli u juda tez va hayqirib oqib, o‘zi bilan juda ko‘p miqdorda minerallarni loyqa holda oqizib keladi. Amudaryoga Surxon kelib qo‘shilgan joyning quyidan boshlab, u hech qanday irmoqlarsiz jazirama sahrolar ichidan oqa boshlaydi va shu yerdan uning hayotbaxsh faoliyati boshlanib, Xorazm diyorini suv bilan ta’minlaydi.

Orol

Sirdaryo

Xorazm

Amudaryo Amudaryo

Sug‘diyona

Ustrushona Chag‘oniyon

Xorazm vohasiga Qoraqum sahrosi tutashib ketgan. Xiva meridianidan sal sharqroqda qum tepaliklar chegarasi shimoliy-g‘arb tomonga buriladi va shu yo‘nalishda deyarli Qorako‘l ko‘ligacha borib yetadi. Xorazmliklar qadim zamonlardan boshlab bu qumliklardan yo‘llar o‘tkazganlar.

Ijodiy faoliyat

Savollar: 1. Tabiiy shart-sharoitlarni inobatga olib, bu hududda qanday kasblar rivojlangan? Fikringizni asoslang. 2. Xorazm tarixida qanday shaharlar bor edi?

Mulohaza uchun

Bu davrda xorazmliklar Xuroson va Eron bilan madaniy-savdo aloqalarini yo‘lga qo‘yishgan. Xorazm diyorida sug‘orma dehqonchilik, hunarmandchilik, chorvachilik va savdo-sotiq, ilm-fan, san’at, xususan, haykaltaroshlik yuqori darajada rivoj topgan. Aholi chorvachilik va baliq ovlash bilan shug‘ullangan. Ularning xo‘jalik turmushida, asosan, baliq, qovun, qovoq, yovvoyi jiyda va tut alohida o‘rin tutgan.

Xorazm hunarmandlari tomonidan juda chiroyli qilib yasalgan sopol idishlar saroylarni bezab turgan.

Ijodiy faoliyat

Savollar: 1. Sizningcha, berilgan rasmlarda tasvirlangan qaysi soha Xorazmda davlatchilik taraqqiyotini tezlashtirgan? 2. Xorazm haqidagi bilimlaringizga tayanib, mazkur hududda yashagan insonlar qanday nazariy va amaliy bilimlarga ega bo‘lganligini ayting va javobingizni izohlang. 3. Buyuk ipak yo‘li orqali Xorazm qo‘shni davlatlarga qanday mahsulotlarni yetkazib bergan? Fikr bildirishdan avval sug‘orma dehqonchilik, hunarmandchilik, chorvachilik, savdo-sotiq va haykaltaroshlik sohalarining rivoji natijasida qanday qo‘shimcha sohalarga ehtiyoj sezilishini o‘ylab ko‘ring.

Bilasizmi?

Mudofaa jihatidan poytaxt (Tuproqqal’a) nihoyatda mustahkam qilib qurilgan bo‘lib, shahar devorining o‘rtasida darvozaxona bo‘lgan. Darvoza qarshisida shahar markazidan kesib o‘tkazilgan ko‘chaning har ikki tomonlari bo‘ylab shaharliklarning turar joylari joylashgan. Shahar markazidan yuqoriroqda ibodatxona majmuasi joylashgan bo‘lib, uning burchak qismida esa balandligi 25 metr bo‘lgan ko‘p minorali xorazmshohlar qasri qad ko‘targan. Qasr imoratlari — ikki qavatli shoh saroyi va koshona turar joylarining devor tokchalari turli mazmundagi rangdor tasvirlar, bo‘rtma ganchkor naqshlar hamda haykallar bilan bezatilgan.

Bilasizmi?

Zaiflashib borayotgan Qang‘ davlati tarkibidan dastlab Xorazm ajralib chiqdi. Uni mahalliy

Afrig‘iylar sulolasiga mansub xorazmshohlar idora qilishgan.

Milodiy 305- yilda xorazmshoh Afrig‘ o‘z qarorgohini Xorazmning qadimgi poytaxti Kat shahriga ko‘chirdi. Kat qayta tiklanib, uning yonida joylashgan Alfir qasri ichida shoh o‘ziga yangi saroy qurdirdi. Xuddi shu paytdan boshlab Xorazmning Afrig‘iy podshohlari oldi tomoniga shoh, orqa tomoniga suvoriy tasvirlari tushirilgan kumush tangalar zarb etib, mamlakatning ichki va tashqi savdo munosabatlarida mustaqil bo‘lib olganlar.

Xorazm poytaxti hisoblangan shaharning umumiy maydoni 25 gektarni tashkil etgan. Bu davrda Xorazmda atrofi mustahkam devorlar bilan o‘ralgan shaharlar, istehkomli qishloqlar juda ko‘p bo‘lgan.

Buxoro va Poykand shahristoni ham 20 gektar (2017)

Xorazm davlatining poytaxti dastlab Qoraqalpog‘istonning hozirgi Ellikqal’a tumanida joylashgan qadimgi Tuproqqal’a shahar xarobasining o‘rnida bo‘lgan.

Abu Rayhon Beruniy

Afrig‘iy podshohi Shovshafar tangasi niylar – mobadlar (diniy marosimlarni bajaruvchilar) diniy marosimlarni av- loddan avlodga saqlab qolish mas’uli- yatini olganlar.

Xorazmda VIII asrgacha zardush tiylik dinining ta’siri kuchli bo‘lgan.

Zardushtiylik ibodatxonalarida ruho-

Bu ham o‘ziga xos ta’lim-tarbiya jarayoni edi. Mobadlar tarbiyalanuv chilarga zardushtiylikning o‘git-pandlari, ma’rifati hamda tarbiyasi hayot- ning eng muhim tayanchi ekanligini uqtirishgan. Ta’lim maskanlarida bo- lalarga, asosan, o‘qish, yozish va jang san’atidan saboq berilgan. Shuning- dek, ularga faqat rost so‘zlashlari za- rurligi uqtirilgan. Yolg‘on gapirish katta jinoyat hisoblangan.

IV-X asr (eskida)

Afrig‘iylar – Xorazmda III-X asrlarda hukmronlik qilgan xorazmshohlar sulolasi. Sulola asoschisi – Afrig‘.

Burgut va lochin Xorazmning hukmronlik ramzlari bo‘lgan.

Ijodiy faoliyat

6-sinfda tarix fanidan olgan bilimlaringizga tayanib javob bering: 1. Zardushtiylik qachon paydo bo‘lgan? Zardushtiylik bilan bog‘liq qaysi an’analar yodingizda qolgan? 2. Fikrni davom ettiring: Bolalarga... fikr, ezgu...,... amal tamoyillari o‘rgatilgan.

Xubbi haqida afsona

Xorazmda Amudaryo bilan bog‘liq ko‘plab afsonalar uchraydi. Ulardan biri suv ilohi Xubbi haqida. Afsonaga ko‘ra, Xubbi baliqni bir qo‘li bilan tutib quyoshga uzatar va uni quyosh shulasida qovurib yer ekan. Xubbi suvga cho‘kkanlarni qutqargan. So‘yilgan ho‘kizlarga jon bag‘ishlagan.

Jamshid ismli hukmdor taxtga o‘tirgan vaqtda Xubbi dom-daraksiz g‘oyib bo‘ladi. Uni dengiz malikasi o‘g‘irlab ketgan. Xubbining onasi esa o‘g‘lini Amudaryodan yig‘lab qidirgan. Xubbining onasi o‘z xalqini daryoda urishishga o‘rgatadi. Shundan buyon Xorazmda qayiqlarning burnida shu ayolning haykali o‘rnatilgan.

Xorazm diniy qarashlarida suv muqaddas hisoblangan, Xubbi esa suvning saqlovchisi sifatida qadrlangan. Bu an’ana Xorazmda islom dini kirib kelgunga qadar amalda bo‘lgan.

Xubbi haqida afsona

Xubbi - suv ilohi, suvning saqlovchisi.

arablar 711-yili. Chag’on hukmdor edi.

O‘rganganimizdan xulosa chiqaramiz

Savollar: 1. «IV–VII asrlarda Xorazm» mavzusidagi bilimlaringizni infografika holatiga keltiring. 2. Nima uchun IV–VII asrlarda Xorazm o‘zining siyosiy mustaqilligini saqlab qolishga erishdi? 3. Shu davrda bolalarga berilgan ta’lim va tarbiyaning bugungi kundagi fanlarga o‘xshash va farqli tomonlarini aniqlang. 4. Qadimgi dunyo xalqlari afsonalaridagi Xubbi obrazi singari suv bilan bog‘liq afsonaviy qahramonlarni bilasizmi? Ularning davlati va nomini jadval ko‘rinishiga keltiring. 5. Nima uchun poytaxt mudofaa jihatidan nihoyatda mustahkam qilib qurilishiga zarurat yuzaga kelgan?

Xapi, Ea, Anaxita, Poseydon, Neptun.

Muhim sanalar

Bilimingizni sinang

Istaxriyning «Xorazm Jayhunning butun foydasini ola bilgan mamlakatdir» degan so‘zlari qanday ma’noni bildiradi?
  1. Xorazm Amudaryo orqali boshqa mamlakatlardan boj olib turib, daromadini shu yo‘l bilan oshirgan
  2. Xorazm Amudaryo suvidan to‘liq foydalanib, xo‘jaligini shu daryoga tayanib rivojlantirgan
  3. Xorazm daryo qirg‘og‘idagi barcha qo‘shni yerlarni zabt etib, ularning boyligini egallab olgan
  4. Xorazm daryoning yuqori oqimini sug‘orishdan mahrum qilib, qo‘shnilarni qurg‘oqchilikka duchor etgan

To‘g‘ri javob: Xorazm Amudaryo suvidan to‘liq foydalanib, xo‘jaligini shu daryoga tayanib rivojlantirgan. Amudaryo Xorazm diyorini suv bilan ta’minlagan; xorazmliklar uning imkoniyatlaridan to‘liq foydalangan.

Amudaryo qayerdagi muzliklardan boshlanadi?
  1. Tyanshanning g‘arbiy yonbag‘irlaridan
  2. Hindiqushning shimoliy yonbag‘irlaridan
  3. Oltoyning janubiy yonbag‘irlaridan
  4. Kopetdog‘ning shimoliy yonbag‘irlaridan

To‘g‘ri javob: Hindiqushning shimoliy yonbag‘irlaridan. Amudaryo Hindiqushning shimoliy yonbag‘irlaridagi muzliklardan boshlanadi.

Amudaryo tog‘lar orasida nima uchun juda tez va hayqirib oqadi?
  1. yo‘lida ko‘plab ko‘llar va botqoqliklar hosil bo‘lgani uchun
  2. har kilometrda yuzlab metrga ko‘tarilib borgani uchun
  3. ko‘plab irmoqlar va yirik daryolar bilan qo‘shilib ketgani uchun
  4. har kilometrda bir necha metrga pasayib borgani uchun

To‘g‘ri javob: har kilometrda bir necha metrga pasayib borgani uchun. Daryo har kilometrda bir necha metrga pasayib borgani uchun tez oqadi.

Xorazm vohasiga qaysi sahro tutashib ketgan?
  1. Qoraqum
  2. Qizilqum
  3. Sahroi Kabir
  4. Gobi

To‘g‘ri javob: Qoraqum. Xorazm vohasiga Qoraqum sahrosi tutashgan.

Xorazmliklar Qoraqum sahrosining Xorazm vohasiga tutashgan qumliklariga qadim zamonlardan qanday munosabatda bo‘lgan?
  1. Qumliklardan yo‘llar o‘tkazgan
  2. Qumliklarni sug‘orib, ularni yaxlit ekin maydoniga aylantirgan
  3. Qumliklarni to‘siq sifatida saqlab, ular orqali aloqa o‘rnatmagan
  4. Qumliklarda yirik shaharlar qurib, poytaxtni o‘sha yerga ko‘chirgan

To‘g‘ri javob: Qumliklardan yo‘llar o‘tkazgan. Xorazmliklar qadim zamonlardan boshlab qumliklardan yo‘llar o‘tkazganlar.

Xorazmliklarning xo‘jalik turmushida quyidagilardan qaysi biri alohida o‘rin tutgan?
  1. yovvoyi pista
  2. yovvoyi anor
  3. yovvoyi jiyda
  4. yovvoyi bodom

To‘g‘ri javob: yovvoyi jiyda. Baliq, qovun, qovoq, yovvoyi jiyda va tut xo‘jalikda alohida o‘rin tutgan.

Xorazmliklar qaysi hududlar bilan madaniy-savdo aloqalarini yo‘lga qo‘yishgan?
  1. Hindiston va Xitoy
  2. Misr va Rim
  3. Xuroson va Eron
  4. Vizantiya va Arabiston

To‘g‘ri javob: Xuroson va Eron. Xorazmliklar Xuroson va Eron bilan aloqa o‘rnatgan.

Qadimgi Xorazm poytaxti Tuproqqal’adagi ko‘p minorali xorazmshohlar qasrining balandligi qancha bo‘lgan?
  1. 35 metr
  2. 15 metr
  3. 40 metr
  4. 25 metr

To‘g‘ri javob: 25 metr. Ibodatxona majmuasi burchagidagi ko‘p minorali xorazmshohlar qasri 25 metr balandlikda bo‘lgan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiIV–VII asrlarda mamlakatimiz xalqlarining turmush tarziKeyingi →IV–V asrlarda xioniylar va kidariylar