lar. Eftaliylar

Faollashtiruvchi savol va topshiriqlar

Mulohaza uchun

V–VI asrlarda Eftalon sulolasiga mansub qabila Turon hududida hukmronlik qilgan. Manbalarda eftaliylar, eftallar, eftalitlar, xaytallar kabi turli nomlar bilan atalgan eftaliylar qabilalari ittifoqiga asos solgan. Bu nom aslida «Eftalon» degan shoh ismidan olingan. Uni Vaxshunvar deb ham ataganlar.

Shu davrda Xorazm, Sug‘diyona, Choch va Baqtriya viloyatlarida hashamatli binolari bo‘lgan alohida-alohida qo‘rg‘onlar yuzaga kelgan.

Eftaliylar davlatiga birlashgan aholining etnik tarkibi xilma-xil bo‘lgan. Iqtisodiy-savdo munosabatlarining izchil yo‘lga qo‘yilishi mamlakatda dehqonchilik, sun’iy sug‘orish, chorvachilik, bog‘dorchilik, hunarmandchilik kabilarning ravnaq topishiga asos bo‘lgan.

Ijodiy faoliyat

Ijodiy faoliyat

Eftaliylar hukmdori tasvirlangan koshin (freska) parchasi

V asrda sosoniylar va eftaliylar o‘rtasidagi harbiy to‘qnashuvlarda eftaliylar qo‘shinining ustun kelishi ular harbiy mahoratining yuqori darajada ekanligidan dalolat beradi. Firdavsiyning «Shohnoma» asarida Vaxshunvor va Peruz davri voqealari ham o‘z aksini topgan. Eftaliylarning podshosi Katulf «Shohnoma»da ko‘rsatilgan shu xalqning Gatfar ismli podshohiga o‘xshatilgan.

Mulohaza uchun

Eftaliylar V asr boshlarida mamlakatimiz hududiga Sharqdan kirib kelganlar. Eftaliylar davlatining dastlabki poytaxti Buxoro yaqinidagi Poykent va Varaxsha shaharlari bo‘lgan. Bu davlatga O‘rta Osiyodan tashqari, Sharqiy Turkiston, Afg‘oniston, Shimoliy Hindiston va hozirgi Pokiston hududlari ham kirgan.

Eftaliylar davrida saltanat yakka hukmdor tomonidan boshqarilgan. Taxt avloddan avlodga o‘tmay, shu suloladan kim loyiq deb topilsa, o‘sha taxtga o‘tirgan. Nomzodni aniqlab, taqdim etadigan kengash ham mavjud bo‘lgan. Bu kengash sulolaning mo‘tabar kishilari hamda saltanatning obro‘li a’yonlaridan tarkib topgan. Viloyatlarda boshqaruv mahalliy xonadonlar (sulolalar) tomonidan olib borilgan. Mazkur mulklar hukmdor – Sho (shoh)ga tobe sulolalar tomonidan boshqarilgan. Hatto ularning har biri o‘zining kumush yoki mis tangalarini zarb etgan.

Mulohaza uchun

Eftaliylar davlat boshqaruvida ma’lum qonun-qoidalar mavjud bo‘lgan. Davlat harbiy kuchga tayangan. Eftaliylarning tobora kuchayib borayotganidan xavfsiragan Erondagi sosoniylar ularga qarshi yurish qiladi. Sosoniylar shohi Pero‘zning 484- yilda eftaliylarga qarshi urushi uning halokati bilan tugaydi.

Eftallar Xitoy, Hindiston, Eron va Vizantiya bilan xalqaro savdoda faol qatnashgan.

Mulohaza uchun

Tashqi savdo bojidan manfaatdor bo‘lgan eftaliylar Ipak yo‘lini o‘z nazoratlari ostida tutib turishga harakat qilgan. Xitoy, Hindiston, Eron va Vizantiya bilan bo‘lgan xalqaro savdoda faol qatnashgan. Ipak yo‘li savdosida sosoniy savdogarlari bilan raqobatda asosan sug‘diylar vositachi rolini o‘ynardi. Ichki va tashqi savdo munosabatlarida eftaliylar dastavval sosoniy hukmdorlarining kumush tangalaridan keng foydalanadilar. Bundan tashqari, Buxoro, Poykand, Vardona, Naxshab, Samarqand va Xorazmda mahalliy hokimlar tomonidan chiqarilgan chaqa tangalar mamlakatning ichki savdosida keng muomalada bo‘lgan.

Eftallar davrida quyidagi mahalliy hokimlar tomonidan chaqa tangalar chiqarilgan: 1. Buxoro 2. Poykand 3. Vardona 4. Naxshab 5. Samarqand 6. Xorazmda

Ijodiy faoliyat

Bu davrda Turonda shishasozlik rivojlangan. Shishalar rangdorligi, yarqiroqligi va tiniqligi jihatidan Vizantiya shishasidan ustun turgan. Xitoy imperatorlari o‘z saroylarini bezashda Turondan keltirilgan rangli shishadan foydalanganlar.

Ma’lumot uchun

Turon aholisining bir qismi sug‘d tilida, ikkinchi qismi esa turkiy tilda so‘zlashgan. Bu davrda sug‘d tili xalqaro savdo tili sifatida Yettisuv, Farg‘ona, Sharqiy Turkiston va Xitoy hududlarida muomalada bo‘lgan.

Eftaliylar alifbosi Baqtriya yozuvi asosida shakllangan. Mazkur alifbo 25 harfdan iborat bo‘lgan.

Eftaliylar davrida ham bolalarga yoshligidan ta’lim va tarbiya berilgan. Ayniqsa, harbiy soha bilan faqat o‘smir o‘g‘il bolalargina shug‘ullanmagan. Qizlar ham otda yurishga, kamondan o‘q otish kabi jismoniy mashqlarga jalb qilingan.

Ibn Arabshoh - Amir Temur qo’shinida ayollar borligini....

Ijodiy faoliyat

Eftaliylar, asosan, zardushtiylikka e’tiqod qilishgan. Shuningdek, davlatda tangrichilik, buddaviylik, moniylik, mazdakiylik e’tiqodlari ham tarqalgan. Shaharlarda nestorianlar va yahudiylar jamoalari ham bo‘lgan.

Turon aholisining madaniy an’analari qo‘shni mamlakatlar tasviriy uslublari bilan uyg‘unlashib, IV–V asrlar madaniyatining shakllanishida mustahkam poydevorga aylangan.

Hindiston va Eron

Eftaliylar ulkan hududda boshqaruvni qo‘lga kiritgach, obod dehqonchilik vohalari, rivojlangan shahar va qishloqlarni bog‘lab turuvchi savdo yo‘llariga ega bo‘ldilar.

Vaqt o‘tishi bilan eftaliylar mahalliy aholi bilan aralashib ketadilar. Eftaliylar davlatida shaharlar juda ko‘p bo‘lgan. Shu boisdan 568-569-yillarda Vizantiya imperatori huzurida bo‘lgan turk elchisi imperatorning: «Eftaliylar shaharlarda yashaydilarmi yoki qishloqlardami?» – degan savoliga: «Ular shaharlik sulolalar, oliy hazratlari», – deb javob bergan.

V asrda Panjikentda nisbatan qadimiyroq bo‘lgan qishloq o‘rniga umumiy maydoni 18 gektar bo‘lgan yangi shahar barpo etiladi. Bu shahar keyinchalik mustahkam mudofaa istehkomlariga, ibodatxona, saroy va turli ijtimoiy qatlam vakillariga tegishli bo‘lgan turar joylarga ega edi.

Hindiston va Eron

Sug‘d shaharlaridan yana biri Poykand edi. Qadimgi davrda asos solingan ushbu ko‘hna shahar o‘rta asrlar davriga kelib kengayib boradi va uch qismli yirik markazga aylanadi. Poykand qazishmalarida o‘rta asrlarga oid ko‘plab moddiy madaniyat buyumlari topilgan.

Poykand bu davrda arab manbalarida ta’riflanganidek, «Madina at-tujjor» – «Savdogarlar shahri» bo‘lgan.

Eftaliylar davridagi amaldorlar muhri

Eftaliylar otliq askari

IV–V asrlardagi ijtimoiy-iqtisodiy hayotda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan yirik markazlardan (ehtimol, poytaxt shaharlardan) biri Buxoro edi. To‘g‘ri to‘rtburchak shakldagi ushbu shaharning asosi 21 gektar bo‘lib, bu yerda mustahkam himoya inshootlari, hukmdor saroyi, mafkuraviy inshootlar, turar joylar qad rostlagan.

Hindiston va Eron

Buxoro IV asrdan boshlab Turonning yirik madaniy va iqtisodiy markazlaridan biri bo‘lgan. Shuningdek, bu davrda shaharning yettita darvozasi bo‘lib, mazkur holat uning muhim savdo-tranzit yo‘li ustida joylashganligidan dalolat beradi. Bu davrda Termiz va uning atroflarida ham shaharsozlik madaniyatining jadallik bilan rivojlanganligini kuzatish mumkin. Termiz atrofidagi Zartepa shahri ana shunday shaharlardan biridir. Qadimgi davrda kichik manzilgoh sifatida paydo bo‘lgan Zartepa IV–V asrlarga kelib maydoni 17 gektar bo‘lgan yirik shaharga aylandi.

Qal’a, qo‘rg‘on va istehkomlar ilk o‘rta asrlar davrining o‘ziga xos me’morchilik namunalaridan bo‘lib, Naxshab vohasidagi Zahoki Maron, Buxorodagi Shahri Vayron, Xorazmdagi Fir qal’asi shular jumlasidandir.

Ijodiy faoliyat

Mulohaza uchun

Buxoro Sug‘dida o‘ng tomonida hukmdor tasviri tushirilgan kumush va mis tangalar zarb etilgan. Samarqand Sug‘dida V-VI asrlarda orqa tomonida tik turgan kamonchi tasviri tushirilgan kumush tangalar chiqarilgan. Naxshab (Qarshi) vohasida o‘ng tomonida podsho bosh qismi tasviri tushirilgan mahalliy kumush va mis tangalar muomalada bo‘lgan. Xorazmda esa, old tomonida hukmdor boshi, orqa tomonida otliq chavandoz tasviri tushirilgan kumush va mis tangalar zarb etilgan.

Hozirgi vaqtda ham Toshkent vohasi va Janubiy Qozog‘iston yerlarining bir qismini suv bilan ta’minlab turgan Zog‘ariq (Zovariq) va Bo‘zsuv, Samarqand viloyati janubiy tumanlarining asosiy suv manbayi Darg‘om kanali V asrda barpo etilgan eng yirik sug‘orish tarmoqlaridan hisoblanadi.

Mulohaza uchun

Eftaliylar tangasi

VI asrda yashagan

Vizantiyalik tarixchi Prokopiy Kesariyskiy shunday yozadi: «Eftaliylar podshosi rimliklar va boshqa podsholardan qolishmaydigan holda aholiga g‘amxo‘rlik ko‘rsatadi, o‘zlari va qo‘shnilari bilan bo‘lgan munosabatlarda adolat mezonlariga amal qiladi». Yuqoridagi matn va qadimgi Rim tarixi mavzusidan olgan bilimlaringizga tayanib, eftaliy hukmdorlarning boshqaruviga baho bering.

Muhim sanalar

• 568-569-yillarda — Shu boisdan 568-569-yillarda Vizantiya imperatori huzurida bo‘lgan turk elchisi imperatorning: «Eftaliylar shaharlarda yashaydilarmi yoki qishloqlardami?
• V–VI asrlarda — V–VI asrlarda Eftalon sulolasiga mansub qabila Turon hududida hukmronlik qilgan.
• V asrda — V asrda sosoniylar va eftaliylar o‘rtasidagi harbiy to‘qnashuvlarda eftaliylar qo‘shinining ustun kelishi ular harbiy mahoratining yuqori darajada ekanligidan dalolat beradi.
• V asr — Eftaliylar V asr boshlarida mamlakatimiz hududiga Sharqdan kirib kelganlar.
• IV–V asrlar — Turon aholisining madaniy an’analari qo‘shni mamlakatlar tasviriy uslublari bilan uyg‘unlashib, IV–V asrlar madaniyatining shakllanishida mustahkam poydevorga aylangan.
• V asrda — V asrda Panjikentda nisbatan qadimiyroq bo‘lgan qishloq o‘rniga umumiy maydoni 18 gektar bo‘lgan yangi shahar barpo etiladi.
• IV–V asrlardagi — IV–V asrlardagi ijtimoiy-iqtisodiy hayotda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan yirik markazlardan (ehtimol, poytaxt shaharlardan) biri Buxoro edi.
• IV asrdan — Buxoro IV asrdan boshlab Turonning yirik madaniy va iqtisodiy markazlaridan biri bo‘lgan.
• V-VI asrlarda — Samarqand Sug‘dida V-VI asrlarda orqa tomonida tik turgan kamonchi tasviri tushirilgan kumush tangalar chiqarilgan.
• V asrda — Hozirgi vaqtda ham Toshkent vohasi va Janubiy Qozog‘iston yerlarining bir qismini suv bilan ta’minlab turgan Zog‘ariq (Zovariq) va Bo‘zsuv, Samarqand viloyati janubiy tumanlarining asosiy suv manbayi Darg‘om kanali V…

Bilimingizni sinang