lar. VI–VII asrlarda Turon xalqlari madaniy hayoti

Faollashtiruvchi savol va topshiriqlar

Oldingi darslardan olgan bilimlaringiz asosida quyidagi savollarga javob berishga harakat qiling: 1. Karvon yo‘llari orqali Turk xoqonligiga qaysi davlatlarning madaniyatlari kirib kelgan va ularning ta’siri qanday bo‘lgan? 2. Qadimgi tariximizdan so‘zlovchi eng qadimgi yozma manba haqida ma’lumot bering. Manba qaysi tilda yozilgan? Mazkur manba mamlakatimiz hududida qadimgi xalqlarning madaniyati darajasini belgilaydimi? Misollar keltiring. 3. Insoniyatning madaniyatini belgilash uchun qanday omillarga e’tibor qaratiladi? Madaniyat darajasi nimalar bilan o‘lchanadi? Berilgan rasmlar asosida davr madaniyatiga baho bering.

Mulohaza uchun

Mamlakatimiz tarixida ta’lim tizimining rivojlanishi uzoq tarixiy jarayon bo‘lib, yozuvning paydo bo‘lishi bilan bu jarayon yanada jadallashgan. Qadimgi tosh bitiklar, teri, sopol, yog‘och (taxta) va keyinchalik qog‘ozlarga tushirilgan ma’lumotlar ta’lim tarixidan so‘zlovchi manba hisoblanadi. Arxeologik topilmalar, qo‘lyozmalar, Behustun yozuvlari va boshqa yozuvlarning mavjudligi, savdo aloqalari mazkur hududda ta’limning rivojlanganlik darajasini ko‘rsatadi. Tariximizdan darak beruvchi eng qadimgi yozma manba «Avesto»da nafaqat diniy balki, dunyoviy bilimlar, tarixiy voqealar hamda ma’naviy-ma’rifiy qarashlar haqidagi ma’lumotlar to‘plangan.

Mulohaza uchun

Xorazmdagi Jonbosqal’a va Tuproqqal’adan topilgan zardushtiylarning ibodatxonasi diqqatga sazovor inshootlarning o‘rtasida qo‘sh devorlar bilan qurshalgan va ichkariga aylanma yo‘lagi orqali kiriladigan to‘g‘ri burchakli bino bo‘lgan. Xonalardan teriga va yog‘ochga yozilgan turli mazmundagi hujjatlar hamda katta-kichik haykalchalar topilgan. Bu esa, ibodatxonaga tutash binolarda ta’lim maskanlari, huquq idoralari, ma’muriy-xo‘jalik ishlari bilan shug‘ullanadigan joylar bo‘lganidan dalolat beradi.

Xorazmda o‘g‘il bolalarga o‘qish, yozish, hisob-kitob o‘rgatilgan. Shuningdek, ularga geografiya, zoologiya, botanika, astronomiya, muhandislik, tibbiyot va me’morchilik kabi turli fanlardan bilimlar berilgan.

Mulohaza uchun

Ov manzarasi tasvirlangan mis idish. Eftaliylar davri, V asr. Pokistondan topilgan

Ijodiy faoliyat

Yuqoridagi ov manzarasi tasviriga qarab, kichik esse yozing.

Moniylarning sug‘diy tilli diniy kitobati namunasi

Ijodiy faoliyat

Zardushtiylik diniga oid Chilpiq qal’a (Amudaryo tumani,

Qoraqalpog‘iston)

Mulohaza uchun

Mamlakatimiz hududida yashagan xalqlar tangrichilik, zardushtiylik, buddaviylik, xristianlik va boshqa dinlarga e’tiqod qilishganliklarini yuqoridagi mavzulardan bilib oldingiz. Mazkur dinlarning ibodatxonalarida maxsus maktablar bo‘lib, ta’lim oluvchilarga dinning asoslari o‘rgatilgan. Xat-savodi chiqarilgan.

Xususan, buddaviylik ta’limoti bilan bog‘liq an’analar o‘rganilganida, har bir ibodatxonada rohiblar tayyorlaydigan ta’lim muassasalari bo‘lganligi aniqlangan. Misol uchun buddaviy o‘quv maskanlari – viharalarda asosiy fan sifatida Daxarma, ya’ni diniy qonun-qoidalar va Xudoning mohiyati hamda irodasi (xudojo‘ylik) haqida ta’lim berilgan.

Mulohaza uchun

Yahudiylar Ossuriya quvg‘inlaridan Eronga, Samarqand va Buxoroga ko‘chib keladilar. Yahudiy jamoalari bilan birga qadimgi Mesopotamiyaning madaniyati ham kirib keladi. Yahudiylar ibodatxonalari qoshida diniy ta’lim o‘rgatiladigan maktablar tashkil qilingan. Turon hududidan o‘tgan savdo yo‘llarida eng qimmatbaho tovar bu yozuv materiallari va kitoblar hisoblangan.

Urgut tumani

V asrda Samarqand va Buxoroda xristianlik tarqalib, diniy muassasalar tashkil qilingan. Xristian dini ta’lim masalalarida: «Farzandlaringiz Masihiyning tarbiyasini olsin; ular Xudo oldida qanchalik kamtarlik, Xudo oldida kuchli sevgi nimani anglatishini, Xudodan qo‘rqish qanchalik go‘zal va buyuk ekanini va unda sof aql bilan yurganlarni qutqarishni o‘rgansinlar», – degan tamoyiliga amal qilib, mazkur hududlardagi ibodatxonalarda maktablar tashkil etilgan. Sug‘ddagi katta nestoriyan jamoalarining hujjatlari sug‘d tilida yozilgan.

Marv shahrining xarobalari

Ijodiy faoliyat

Guruhda ishlash jarayonida

Matn yozish jarayonida Taqdimot jarayonida

To‘nyuquq bitiktoshi, VIII asr.

Janubiy Mo‘g‘uliston

Ijodiy faoliyat

«Men xoqon To‘nyuquq Chinda dunyoga keldim. Chunki u paytda turk millati Chinga tobe edi... Turk millati parishon bo‘ldi va birlashgan turk yurtida jamoa holidagi xalq qolmagandi... Dastlab Shod (Qutlug‘) yonida to‘qnashadi. Men ham ular bilan birga edim. Tangri menga sezgi berganligi sababli uning xoqon bo‘lishi uchun harakat qildim va o‘zini ham qistadim. U: «To‘nyuquq men bilan birga bo‘lganda men Eltarish (millatni to‘plagan) xoqon bo‘layin», — deydi. Chinliklarning bu toza kuchni yo‘q qilish payiga tushganini bilishim hamon kunduz o‘tirmay, kecha uxlamay xoqonga arz qildim, dushmanlar birlashmasdan ustiga yuraylik, dedim. Tangrining yordami bilan yog‘iyni daf etdik. Xoqon va turk millati O‘tukanga joylashishi bilan Janub va Shimol, Sharq va G‘arbdagi barcha urug‘lar kelib, bizga qo‘shildi».

Ijodiy faoliyat

To‘nyuquq bitigi

Mulohaza uchun

Turk xoqonligida madaniyat va san’at ham rivoj topgan. Xoqonlikda o‘ziga xos yozuv ham mavjud bo‘lgan. Turklarning turkiy run (ko‘kturk) xati biri ikkinchisiga tutashib ketadigan 38–40 ta harfdan iborat edi. U tosh va yog‘ochlarga o‘yib yozishga nihoyatda qulay bo‘lgan. Qadimgi ko‘kturk (Kultegin va Bilga xoqon) bitiklari Oltoy va Sharqiy Turkistondan tashqari, Yettisuv, Farg‘ona va Zarafshon vodiylaridan topilgan qabrtoshlari, sopol va metall buyumlar, yog‘och hamda tanga pullarda saqlanib qolgan.

Surxon vohasida Bolaliktepa va Zarafshon vodiysida Panjikent, Varaxsha va Afrosiyob, Farg‘ona vodiysida Quva xarobalaridan topilgan yodgorliklar – devoriy suratlar, haykallar va ganchkor naqshlar o‘sha davrning yuksak san’at namunalaridan hisoblanadi. Ular insonlarning hayoti, diniy e’tiqodi va turmush tarzi, bilimlari va qiziqishlari haqida hikoya qiluvchi manbadir.

Mulohaza uchun

Haykaltaroshlik rivojiga, ayniqsa, buddaviylik dini kuchli ta’sir ko‘rsatgan.

Ijodiy faoliyat

Mulohaza uchun

Afrosiyob, Varaxsha, Panjikentdagi qazilmalardan topilgan buyumlar Turon aholisi madaniyatidan darak beradi. Saroy va ibodatxona, turar joy binolari, devorlardagi naqshlar, turli suratlar, haykallar, yog‘och o‘ymakorligi buyumlari, Mug‘ tog‘i va Afrosiyobda topilgan sug‘d yozuvlari shular jumlasidandir.

Bu davrda to‘qimachilik yuqori darajaga erishgan. Tog‘li va tog‘oldi hududlarda jun, vodiylarda ipak va ip matolardan foydalanilgan. Kiyimlarda bir yoki ko‘p rangli ipaklar, sidirg‘a yoki naqshli ip-gazmollar, zar qo‘shib to‘qilgan matolar qo‘llanardi.

Mulohaza uchun

Naqshlardagi hayoliy va geometrik shakllar, o‘simlik va hayvonlar suratlari ikki-uch yoki to‘rt rangli bo‘lgan. Asosan qizil, sariq, yashil, oq, qora ranglardan foydalanilgan. Turon gazmol markazlarida «zandanachi» kabi ko‘k rangli ipak va boshqa matolarning ishlab chiqarilishi yopishtirma yassi, g‘ilof kiyimlarning paydo

Mallarang bo’z - zandanicha (2017)

bo‘lishiga olib keldi.

Erkaklarining kiyimi otga minib yurishga qulay bo‘lib, kalta kaftan va ko‘ylaklar, keng va baland qo‘njli etiklardan iborat edi.

Ayollarning kiyimi erkaklar kiyimiga o‘xshash bo‘lib, ko‘ylaklar, kaftanlar, bir tomonlama qaytarmali yopinchiqlar ko‘rinishida edi. Ulardan tashqari shleyfli uzun ko‘ylak, kofta, yubka va po‘stinlar ham kiyishardi. Ustki kiyimlarining (kaftan, yopinchiq va po‘stin) uzunligi tizzagacha bo‘lgan.

Kiyimning yoqasi, etagi, oldi, yengining uchi boshqa rangli matodan qilingan hoshiya bilan bezatilardi.

Ayollarning kiyim ansamblida nimchalar, koftalar, to‘g‘ri shaklli yubkalar va uzun ko‘ylaklar bo‘lgan.

Mallarang bo’z - zandanicha (2017)

Turonda tanaga yopishib turishga qulay o‘tkaz ma yengli kiyimlar paydo bo‘lgan. Kaftan va yopinchiqlarning bezagida kushonlar tunikasimon ko‘ylagi bezaklarining ta’siri sezilardi. Yopinchoqlarda rang-barang matodan qilingan hoshiyali qiyiqlar bo‘lgan.

Erkaklar va ayollar kastumida taqinchoqlar muhim rol o‘ynagan. Ular shaxsning ijtimoiy holatini ko‘rsatardi. Ayol va erkaklar zirak, qo‘l va oyoq bilaguzuklari, marjonlar, kamarlar taqishgan. Toxaristonda faqat erkak va ayol xizmatchilar belbog‘ taqishardi, asl zoda ayollar esa belini bog‘lashmagan.

O‘rganganimizdan xulosa chiqaramiz

1. Quyidagi jadval asosida 4 jamoaga bo‘linib Turon xalqlari madaniy hayotining o‘ziga xosliklarini belgilang.

Ta’lim tizimi Diniy e’tiqodlari Hunarmandchilik Kiyinish madaniyati

Varaxsha, devoriy surat.

Muhim sanalar

• V asr — Eftaliylar davri, V asr.
• V asrda — V asrda Samarqand va Buxoroda xristianlik tarqalib, diniy muassasalar tashkil qilingan.
• VIII asr — To‘nyuquq bitiktoshi, VIII asr.

Bilimingizni sinang