XotirAI logotipiXotirAI
📜 7-sinf · O‘zbekiston tarixi · 38-mavzu

Etnik jarayonlar va o‘zbek xalqining shakllanishi

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Faollashtiruvchi savol va topshiriqlar

Savollar: 1. Etnik jarayonlar, etnogenez deganda nimani tushunasiz? 2. Shajara deganda nimani tushunasiz? Siz o‘z shajarangizni bilasizmi? Shajarani bilish nima uchun kerak? 3. VI asr oxiri — VII asr boshlarida Turk xoqoniligining hududlariga qayerlar kirgan?

Ma’lumot uchun Ijodiy faoliyat

O‘zbeklar alohida etnik birlik (elat)

Turkiston — turkiy aholi o‘rnashgan o‘lka.

bo‘lib, Movarounnahr, Xorazm, Yettisuv, qisman Sharqiy Turkistonning g‘arbiy mintaqalarida shakllangan. Ular qadimdan o‘troq yashab, sug‘orma dehqonchilik, hunarmandchilik bilan shug‘ullanib kelgan.

Ijodiy faoliyat

Savollar: Qadimda mamlakatimiz hududida qanday qabilalar yashagan? Ular yashagan hududlarini xaritadan aniqlang.

Bu hududda yashagan sug‘diylar, baqtriylar, xorazmiylar, farg‘onaliklar, shoshliklar, yarim chorvador qang‘lar, ko‘chmanchi sak-massaget kabi etnik guruhlar o‘zbek xalqining etnogenezida ishtirpk etgan. Janubiy Sibir,

Oltoy, Yettisuv, Sharqiy Turkiston

Etnik jarayon – kelib chiqishi bir-biriga yaqin bo‘lgan turli qabila va elatlarning asrlar davomida qo‘shilib borishi.

hamda Volga va Ural daryosi bo‘ylaridan turli davrlarda Movarounnahrga kirib kelgan etnik guruh ham bu jarayonning ishtirokchilari bo‘lishgan. Yuqorida nomlari keltirilgan etnoslar asosan turkiy va sharqiy eroniy tillarda so‘zlashganlar.

BALXASH

Sug‘d ortidagi saklar

KASPIY DENGIZI

Xorazmiylar Qizilqum

Qang‘ Qang‘

Saklar Saklar

ISSIQKO‘L

Farg‘ona Farg‘ona

Marg‘iyonaliklar

Dadiklar Dadiklar

Saklar Saklar

Araxosiya Araxosiya

Turonda qadimgi qabila va xalqlarning o‘rnashuvi

O‘zbek xalqining asosini sug‘diylar, baqtriylar, xorazmiylar, farg‘onaliklar, shoshliklar va sakmassagetlar tashkil etgan.

Ijodiy faoliyat

Savollar: 1. 6-sinfda tarix fanidan olgan bilimlaringizga asoslanib «qabila» atamasiga ta’rif bering. 2. Bir-birlari bilan qon-qarindoshlik munosabatida bo‘lishi hamda urug‘larga bo‘linishi xususiyatlari bilan keyingi bosqichdagi etnik birlik (elat)dan farq qiladigan guruh nima deb ataladi?

Ma’lumot uchun

Xalqlarning kelib chiqish tarixini (etnogenezini) va shakllanish jarayonini o‘rganishda fanda «etnos» (yunoncha «xalq») va «etnik birlik» iboralari qo‘llaniladi.

Amudaryo va Sirdaryo oralig‘ida ya shagan qabila va elatlarning etnik jihatdan aralashuv jarayoni natijasida o‘troq hayotga moslashgan turkiy hududiy maydon, o‘zbek xalqiga xos antropologik qiyofa shakllanadi.

Qang‘ davlati davrida turkiyzabon etnoslar ustuvorlik qilib, o‘ziga xos uyg‘unlashgan madaniyat yuzaga keladi. Arxeologik asarlarda bu madaniyat «Qovun chi madaniyati» nomini olgan. Antropolog olimlarning ta’kidlashlaricha, aynan shu davrlarga kelib, O‘rta

Ma’lumot uchun

Osiyoning vodiy va vohalarida yashovchi aholi tashqi qiyofalarida hozirgi o‘zbek va voha tojiklariga xos ant- ropologik qiyofasi to‘liq shakllanadi.

Qang‘ davlati davrida “Qovunchi madaniyati” va O‘rta Osiyoning antropologik qiyofasi to‘liq shakllanadi.

O‘zbeklar etnogenezida qatnashgan navbatdagi etnik guruhlar – kushonlar, xioniylar, kidariylar va eftallar, turkiy qabilalar faol ta’sir ko‘rsatadi.

Turkiy elatlar va mahalliy o‘troq aholi o‘rtasidagi etnik-madaniy munosabatlarning rivoji natijasida turkiy qatlam madaniy yutuqlarining mahalliy madaniy-xo‘jalik an’analar bilan jadal uyg‘unlashuvi yuz berdi.

VII asrdan o‘lkamiz «Turkiston» nomi bilan atala boshlangan.

O‘zbek xalqining

tashkil topishi. VIII asrdan arab va boshqa xalqlarining O‘rta

Osiyoga kirib kelishi mintaqadagi etnik jarayonlarga katta ta’sir etmagan.

IX asrda Movarounnahr mintaqasida yaxlit turkiy etnik qatlam, turkiy til muhiti vujudga kela boshladi va o‘z navbatida sug‘diylar va boshqa mahalliy etnoslarda ham turkiylashish jarayoni jadallashgan. Qoraxoniylar davrida Movarounnahr va Xorazmda siyosiy hokimiyat turkiy sulolalarga o‘tishi munosabati bilan

Uning asosini o‘lkamizda yashab kelgan ziroatkor va chorvador tub yerli aholi tashkil etdi.

IX–XII asrlarda o‘zbek xalqi shakllandi.

sodir bo‘lgan etnik jarayon o‘zbek xalqining shakllanishida yakuniy bosqich bo‘ldi.

O‘zbek xalqining

Movarounnahrda joylashgan aholi qadimdan ikki tilda: sug‘d va turk tillarida so‘zlashgan.

O‘rganganimizdan xulosa chiqaramiz

Savollar: 1. O‘zbeklar shakllangan mintaqalarni yozuvsiz xaritada bo‘yab chiqing. 2. O‘zbek xalqining asosini qaysi etnik guruhlar tashkil etgan?

Muhim sanalar

Bilimingizni sinang

Turkiston atamasi qanday o‘lkani bildiradi?
  1. Faqat Xorazm vohasini
  2. Turkiy aholi o‘rnashgan o‘lkani
  3. Qang‘ davlati hududini
  4. Amudaryo bo‘yidagi o‘troq dehqonlar yurtini

To‘g‘ri javob: Turkiy aholi o‘rnashgan o‘lkani. Turkiston — turkiy aholi o‘rnashgan o‘lka.

Etnik jarayon deb nimaga aytiladi?
  1. Kelib chiqishi bir-biriga yaqin turli qabila va elatlarning asrlar davomida qo‘shilib borishi
  2. Kelib chiqishi har xil bo‘lgan turli qabila va elatlarning bir-biriga qarshi kurashib, yo‘q bo‘lib ketishi
  3. Bir davlat tarkibidagi turli xalqlarning faqat siyosiy ittifoq tuzib, o‘z urf-odatini saqlashi
  4. Kelib chiqishi yaqin elatlarning bir necha yil ichida zo‘ravonlik bilan bir tilga o‘tkazilishi

To‘g‘ri javob: Kelib chiqishi bir-biriga yaqin turli qabila va elatlarning asrlar davomida qo‘shilib borishi. Etnik jarayon — kelib chiqishi yaqin qabila va elatlarning asrlar davomida qo‘shilib borishi.

Qadimda mamlakatimiz hududida yashagan etnik guruhlarning xo‘jalik turi bo‘yicha qaysi juftlik to‘g‘ri tavsiflangan?
  1. Qang‘lar – yarim chorvador, sak-massagetlar – ko‘chmanchi
  2. Baqtriylar – yarim chorvador, shoshliklar – ko‘chmanchi
  3. Sug‘diylar – ko‘chmanchi, xorazmiylar – yarim chorvador
  4. Qang‘lar – ko‘chmanchi, sak-massagetlar – yarim chorvador

To‘g‘ri javob: Qang‘lar – yarim chorvador, sak-massagetlar – ko‘chmanchi. Qang‘lar yarim chorvador, sak-massagetlar esa ko‘chmanchi guruh sifatida ko‘rsatilgan; sug‘diylar, baqtriylar kabilar o‘troq guruhlar qatorida keltirilgan.

Atamalarni ta’riflar bilan moslang. 1) Turkiston; 2) Etnik jarayon; 3) Etnos; 4) Qovunchi madaniyati. A) Kelib chiqishi yaqin turli qabila va elatlarning asrlar davomida qo‘shilib borishi; B) Turkiy aholi o‘rnashgan o‘lka; C) Qang‘ davlati davrida turkiyzabon etnoslar ustuvorligida yuzaga kelgan madaniyat; D) Yunoncha “xalq” ma’nosini bildiruvchi ibora.
  1. 1–A, 2–B, 3–D, 4–C
  2. 1–B, 2–A, 3–C, 4–D
  3. 1–B, 2–A, 3–D, 4–C
  4. 1–D, 2–A, 3–B, 4–C

To‘g‘ri javob: 1–B, 2–A, 3–D, 4–C. Turkiston – turkiy aholi o‘lkasi, etnik jarayon – qabila va elatlarning qo‘shilib borishi, etnos – yunoncha “xalq”, Qovunchi madaniyati esa Qang‘ davriga oid.

Xalqlarning etnogenezini o‘rganishda fanda qo‘llaniladigan, yunoncha «xalq» ma’nosini bergan atama qaysi?
  1. ekzonim
  2. genezis
  3. etnos
  4. etnonim

To‘g‘ri javob: etnos. Fanda «etnos» (yunoncha «xalq») iborasi qo‘llaniladi.

Xalqlarning kelib chiqish tarixini o‘rganishda qo‘llaniladigan «etnos» so‘zi yunonchada nimani anglatadi?
  1. Qabila
  2. Til
  3. Xalq
  4. Hudud

To‘g‘ri javob: Xalq. «Etnos» yunoncha «xalq» ma’nosini bildiradi.

Qang‘ davlati davrida turkiyzabon etnoslar ustuvorlik qilib, arxeologik asarlarda qanday nom olgan madaniyat yuzaga keldi?
  1. Afrosiyob madaniyati
  2. Kushon madaniyati
  3. Eftal madaniyati
  4. Qovunchi madaniyati

To‘g‘ri javob: Qovunchi madaniyati. Arxeologik asarlarda bu madaniyat «Qovunchi madaniyati» nomini olgan.

O‘lkamiz qaysi asrdan «Turkiston» nomi bilan atala boshlagan?
  1. VII asrdan
  2. IX asrdan
  3. V asrdan
  4. X asrdan

To‘g‘ri javob: VII asrdan. VII asrdan o‘lkamiz «Turkiston» deb atala boshlagan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← Oldingilar. Xorazmshohlar davlat boshqaruvi va ijtimoiy-iqtisodiy hayotKeyingi →lar. Mintaqada Islom dinining yoyilishi