Temuriylar davrida Movarounnahr va Xuroson

Amir Temur va temuriylar davri

BUGUN DARSDA

• Taxt uchun kurash. • Shohrux hukmronligi. • Shohruxning diplomatik aloqalari.

O‘ylab ko‘ring

Taxt uchun kurash

Amir Temur barpo etgan buyuk saltanat o‘z ichiga jami 27 ta o‘lka va viloyatni olgan.

1407-yil 22-fevralda taxt valiahdi hisoblangan Pirmuhammad o‘z vaziri Pirali Toz uyushtirgan suiqasd natijasida o‘ldirildi.

Amir Temur 1405-yil 18-fevral kuni Xitoyga yurishi vaqtida, qahraton qishda O‘tror shahrida vafot etdi. Vafotidan oldin, kasali qattiq xuruj qila boshlaganda Amir Temur o‘ziga voris va taxt valiahdi etib nabirasi Pirmuhammad Jahongirni vasiyat qilib qoldirdi.

Mamlakat o‘g‘illar, nabiralarga bo‘lib berilgani va suyurg‘ol tartibi ham Amir Temur davlati parokandaligini kuchaytiradi.

G‘azna, Kobul va Shimoliy Hind mulklarining hokimi bo‘lmish Pirmuhammadni ko‘pchilik taxt egasi sifatida ko‘rishni xohlamas ham edi. Buning ustiga u ancha uzoqda bo‘lib, Samarqandga tezlik bilan yetib kelish imkoni ham yo‘q edi. Amir Temur vafotidan so‘ng Movarounnahr, Xuroson, Eron, Ozarbayjon, Iroq va boshqa yerlarda notinchlik boshlanib, g‘alayonlar yuzaga keldi.

Taxt uchun kurash

1405-yilning 18-mart kuni Mironshohning o‘g‘li Xalil Sulton Mirzo o‘zboshimchalik bilan Samarqandni egallab, o‘zini Movarounnahrning hukmdori deb e’lon qildi.

Ammo ko‘p vaqt o‘tmay, u Amir Temurning sadoqatli amirlari, viloyat noiblari va shahzodalarning kuchli noroziligi va isyoniga duch keldi. Birinchi bo‘lib Turkiston hamda Farg‘onaning hokimi amir Xudoydot bilan Shayx Nuriddin unga qarshi isyon ko‘tardilar. Temurning qizidan tug‘ilgan nevarasi Sulton Husayn Mirzo Amudaryoning chap sohilidagi viloyatlarda o‘z hokimiyatini o‘rnatmoq niyatida Xalil Sultonga qarshi bosh ko‘tardi.

1405–1406-yillarda Xalil Sultonning Shohrux, Pirmuhammad qo‘shinlari bilan Movarounnahr taxti uchun bir necha bor harbiy to‘qnashuvi sodir bo‘ldi. Butun Temur saltanati o‘zaro toj-u taxt kurashlari domiga tortildi.

Shohrux hokimiyatining qaror topishi

Amir Temur taxtining qonuniy valiahdi Pirmuhammad Amudaryodan kechib o‘tib, Xalil Sultonga qarshi Nasaf tomon askar tortdi.

Movarounnahrda boshlangan sulola kurashlari shu tariqa avj olib ketdi. Oqibatda davlat parchalanib, ayrim viloyat hukmdorlari hokimi mutlaq bo‘lib oldilar.

1409-yil bahorida Movarounnahrda vaziyat yanada keskinlashdi. Amir Xudoydot shu vaqtda Xalil Sultonni Samarqand yaqinidagi Sheroz qishlog‘ida mag‘lubiyatga uchratib, uning o‘zini asirlikka oldi.

Xuroson hokimi Shohrux esa o‘ziga qarashli bo‘lgan Mozandaron va Mashhadda, so‘ng uning qo‘liga o‘tgan Seyiston va Kirmonda hokimiyatini mustahkamladi. Shohrux Xalil Sultonni qo‘lga olgan Amir Xudoydot qo‘shinlarini yengib, Xalil Sultonni asirlikdan ozod qildi.

Shohrux hokimiyatining qaror topishi

Oliyjanoblik sifatlariga ega bo‘lgan temuriy Shohrux Mirzo o‘zaro gina-kuduratlarni unutib, uni yaxshi kutib oldi. Xalil Sulton Movarounnahr hokimiyati da’vosidan voz kechdi. Amir Xudoydot esa mamlakatdan qochib ketdi.

Temuriyzodalar va amirlar o‘rtasidagi kurashga xotima berish maqsadida Shohrux boshlagan harakat mamlakat fuqarolarining ko‘plab tabaqalari tomonidan quvvatlandi. Shu bois u Movarounnahrdagi boshboshdoqlikka chek qo‘yib, Movarounnahr va Xurosonda o‘z hukmronligini, mamlakatda esa tinchlik va osoyishtalik o‘rnatishga muvaffaq bo‘ldi.

Shohrux hukmronligi davrida Amir Temur saltanatining asosiy qismi uning qo‘li ostida saqlanib qolsa-da, ammo bu ulkan mamlakat amalda ikki davlatga bo‘lingan edi.

Shohrux hokimiyatining qaror topishi

Ulardan biri Amudaryodan janubda joylashgan Shohrux boshchiligidagi davlat bo‘lib, uning markazi Hirot shahri edi. Ikkinchisi esa Amudaryodan shimolda Movarounnahr va Turkiston hududida uning o‘g‘li Ulug‘bek boshchiligidagi davlat bo‘lib, Samarqand uning poytaxti edi. Shohrux deyarli 40 yil hukmronlik qildi va Amir Temur davlati o‘zagini saqlab qolishga muvaffaq bo‘ldi.

1408-yil 22-aprelda qoraqo‘yunli turkmanlar bilan Ozarbayjon va Iroq uchun bo‘lgan jangda hokimiyat uchun boshqa bir da’vogar Mironshoh Qora Yusuf tomonidan o‘ldirildi.

Shohrux Amir Temurning to‘rtinchi o‘g‘li bo‘lib, u 1377-yili tavallud topgan edi.

O‘ylab ko‘ring

Shohruxning diplomatik munosabatlari

Shohruxning siyosiy faoliyati 1397-yili Xuroson hokimi etib tayinlanishidan boshlangan. Shohrux Mirzo hukmronligi davrida Xitoy, Hindiston, Misr, Usmoniylar davlati bilan diplomatik va savdo aloqalari mustahkamlandi. Shohrux 1419-yili Xitoyga elchilar jo‘natdi. Ular 1422-yili Hirotga qaytib keldilar.

1412-yildan 1430-yilga qadar Xitoy bilan jami besh marta elchilik almashuvi bo‘ldi. Shohruxning a’yoni, diplomat va tarixchi Abdurazzoq Samarqandiy 1441–1444-yillarda Hindistonga elchi qilib yuborildi. U Markaziy va Janubiy Hindistondagi bir qator davlat, shaharlarda bo‘ldi va barcha safar xotiralarini o‘z asarida yozib qoldirdi.

Shohruxning diplomatik munosabatlari

Hindistondagi Dehli sultonligi, Kalikut, Vijayanagar, Bengal, Janpur kabilar bilan o‘zaro munosabatlar o‘rnatildi.

Bu davrda Misr va Suriyada hukmronlik qilayotgan Mamluklar davlati, Old va Kichik Osiyodagi Usmoniylar davlati bilan ham o‘zaro do‘stona munosabatlar yo‘lga qo‘yilgan.

Shoxrux 1447-yilga qadar hozirgi O‘rta Osiyo, Afg‘oniston, Pokiston, Shimoliy Hindiston, Eron, Kavkazdan iborat katta hududda boshqaruv tizginini bo‘shashtirmagan.

1444–1445-yillari Shayx Nuriddin Murshidiy boshchiligida Makkaga Ka’ba ustiga yopinchiq – ka’bapo‘sh jo‘natdi.

Shohrux davlatida Movarounnahrning alohida o‘rni bo‘lgan. Davlatning poytaxti Hirot bo‘lsa-da, Movarounnahrning markazi Samarqand shahri hisoblangan. Movarounnahr yerlarining boshqaruvi hukmdorning o‘g‘li Ulug‘bek Mirzo qo‘liga topshirilgandi.

O‘rganganlarimizdan xulosa qilamiz

BUGUN DARSDA

• Ulug‘bek – Movarounnahr hukmdori. • Taxt uchun kurash. • Samarqandning ilmiy markazga aylanishi. • Ulug‘bekning ilmiy merosi.

Muhim sanalar

• 1377-yili — Shohrux Amir Temurning to‘rtinchi o‘g‘li bo‘lib, u 1377-yili tavallud topgan edi.
• 1397-yili — Shohruxning siyosiy faoliyati 1397-yili Xuroson hokimi etib tayinlanishidan boshlangan.
• 1405-yil — Amir Temur 1405-yil 18-fevral kuni Xitoyga yurishi vaqtida, qahraton qishda O‘tror shahrida vafot etdi.
• 1405-yilning — 1405-yilning 18-mart kuni Mironshohning o‘g‘li Xalil Sulton Mirzo o‘zboshimchalik bilan Samarqandni egallab, o‘zini Movarounnahrning hukmdori deb e’lon qildi.
• 1405–1406-yillarda — 1405–1406-yillarda Xalil Sultonning Shohrux, Pirmuhammad qo‘shinlari bilan Movarounnahr taxti uchun bir necha bor harbiy to‘qnashuvi sodir bo‘ldi.
• 1407-yil — 1407-yil 22-fevralda taxt valiahdi hisoblangan Pirmuhammad o‘z vaziri Pirali Toz uyushtirgan suiqasd natijasida o‘ldirildi.
• 1408-yil — 1408-yil 22-aprelda qoraqo‘yunli turkmanlar bilan Ozarbayjon va Iroq uchun bo‘lgan jangda hokimiyat uchun boshqa bir da’vogar Mironshoh Qora Yusuf tomonidan o‘ldirildi.
• 1409-yil — 1409-yil bahorida Movarounnahrda vaziyat yanada keskinlashdi.
• 1412-yilda — 1412-yildan 1430-yilga qadar Xitoy bilan jami besh marta elchilik almashuvi bo‘ldi.
• 1419-yili — Shohrux 1419-yili Xitoyga elchilar jo‘natdi.

Bilimingizni sinang