Xattotlik va miniatyura

Amir Temur va temuriylar davri

BUGUN DARSDA

• Xattotlik san’ati. • Miniatyura maktabi. • Sharq Rafaeli.

O‘ylab ko‘ring

Xattotlik san’ati

XIV–XV asrlarda ilm-fan, madaniyat va san’atning barcha sohalarida bo‘lgani kabi xattotlik san’atida ham misli ko‘rilmagan yuksalish kuzatildi. Shu davrdan boshlab O‘rta Osiyoning turli mintaqalarida bir necha xattotlik maktablari paydo bo‘ldi.

XV asrda xattotlik san’ati temuriylar sulolasi hukmdorlarining qo‘llab-quvvatlashlari bilan yuksak pog‘onaga ko‘tarildi.

Amir Temur davrida Mavlono Shamsuddin Munshiy, sangtarosh va xattot Oltun juda mashhur bo‘lgan. Alisher Navoiyning shaxsiy kutubxonasida 11 nafar yirik san’atkor (Sultonali Mashhadiy, Abduljamil Kotib, Darvesh Muhammad Toqiy va boshqalar) xattotlikda samarali ijod qilgan. Mirzo Boysung‘ur o‘z saroyida 40 xattotdan iborat guruhni to‘plagan edi. Shunday xattotlardan biri Sultonali Mashhadiy (1432-1520) bo‘lib, u “Qiblat ul-kuttob” (Kotiblar qiblasi) va “Sulton ul-xattotin” (Xattotlar sultoni) kabi faxriy nomlar bilan mashhur bo‘lgan.

Xattotlik san’ati

U “Yoshlikdan xatga maylim bor edi. Uning ishqi ko‘zimdan uyquni qochirardi. Bekordan bekor yurmas

Temurnoma. Qosim Buxoriy dan, qo‘limga qalam olardim. Ertalabdan kechgacha mashq qilar edim, shuning uchun menda na yotish va na yeyishning g‘ami bor edi” mazmunida she’r ham bitgan. Sultonali Mashhadiy Nizomiyning “Maxzan ul-asror” masnaviysini, Hofizning devonini, Alisher Navoiyning g‘azaliyot devonini kitob shakliga keltirdi. Keyinchalik Navoiyning taklifi bilan Mashhaddan Hirotga kelib, Sulton Husayn Mirzo kutubxonasida xattotlarga boshchilik qildi. U oqqa ko‘chirgan 50 ta asar bizgacha yetib kelgan. Sultonali Mashhadiyning faoliyati borasida Navoiy “Majolis un-nafois”da ma’lumot berib o‘tadi.

Xattotlik san’ati

Xattotlik, kalligrafiya – yozuv (xat) san’ati, kitob ko‘chirish hamda me’moriy inshootlar, badiiy buyumlarning sirtlariga yozuv yozish san’ati. O‘rta asrlarda 10 xil asosiy xat uslublari (nasx, kufiy, muhaqqaq, nasta’liq, suls, tavqe, ta’liq, devoniy, riqo, riq’iy) mavjud bo‘lgan.

Sulton Ali Mashhadiy ko‘z charchamasligi uchun oq qog‘ozga emas, balki nimtatir rang berilgan qog‘ozga yozishni maslahat beradi. Xol-xol va to‘q rangdagi qog‘ozlarga rangli siyoh bilan xat bitilgan. Sulton Ali Mashhadiyning so‘zlariga qaraganda, qog‘ozga sariq rang berish uchun za’faron ishlatilgan. “Xitoyi qog‘oz” nomi bilan ataluvchi qog‘ozning kerakli rangdagisini olish uchun unga za’faron, xina va bir necha tomchi siyoh qo‘shilgan. Turli ranglarda bo‘yalgan qog‘ozlarning har biri Sharq manbalarida alohida ma’noni bildirgan. Masalan, ko‘k rang motamni, qizil esa bayram kayfiyatini anglatgan.

Xattotlik san’ati

Temuriy shahzodalar Ibrohim ibn Shohrux, Boysung‘ur Mirzo, Badiuzzamon Mirzo va boshqalar xat san’at turi bilan shug‘ullanishgan.

Manbalarda

Xat tozaligi ruh tozaligidir.

O‘ylab ko‘ring

Miniatyura maktabi

Amir Temur va temuriylar davrida Samarqand, Hirot kabi shaharlarda miniatyura maktablari tashkil etilgan edi. Hozir Turkiya va Berlin kutubxonalarida saqlanayotgan miniatyura nusxalari XIV–XV asrlarga oid bo‘lib, ularda alohida shaxslar, daraxtlar, gullar tasvirlangan. Ular kichik kompozitsiyalar, naqshlarda chiziqlar uyg‘unligi, harakatlar aniqligi, qiyofalarning o‘z o‘rnida joylashtirilishi bilan ajralib turadi.

Tarixiy shaxslarning qiyofalari ham miniatyuralarda aks etgan. Amir Temur qiyofasi tiriklik vaqtida aks etgan miniatyuralar hali topilmagan. Asl holatiga yaqin suratlar “Zafarnoma”ning dastlabki ko‘chirilgan nusxalarida uchraydi. Dastlab Mirak Naqqosh boshlagan va Behzod yakunlagan ushbu miniatyurada boy kompozitsiya va serjilo bo‘yoqlarning uyg‘unligini ko‘rish mumkin. Miniatyura rassomchiligining taraqqiyoti adabiyotning rivoji bilan bog‘liq bo‘lgan. Musavvirlar Firdavsiy, Nizomiy, Dehlaviy, so‘ng Jomiy va Navoiy asarlariga rasmlar ishlagan.

Miniatyura maktabi

Miniatyuralarning aksariyatida Sharq she’riyatining qahramonlari – Layli va Majnun,

Xusrav va Shirin, Rustam, jang lavhalari tasvirlangan.

Bu san’at Iroq, Eron, Xuroson, Movarounnahr va Hindistongacha bo‘lgan hududlarda bir davrga xos badiiy-estetik hodisa edi. Bu hodisa temuriylar bilan bog‘liq bo‘lib, Bag‘dod, Sheroz, Tabriz, Hirot, Samarqand, Dehli kabi markaziy shaharlarda bir necha miniatyura maktablari vujudga kelgan. Miniatyuralarda Sharqiy Turkiston san’atiga xos bo‘lgan turkiy obrazlarda Xitoy rassomchiligining ta’siri sezilib turadi.

1420-yildan keyin Boysung‘ur Mirzo Hirotda xattotlik va naqqoshlik ustaxonasi tashkil qildi. Mazkur davrga oid tarixiy asarlarga ishlangan miniatyuralarda Amir Temur va temuriylarning qiyofalari aks etsa, badiiy asarlarga ishlangan rasmlarda ham ular turli holatlarda tasvirlanadi.

Miniatyura maktabi

Miniatyura (ma’nosi “qizil bo‘yoq”) – badiiy usullari o‘ta nafis bo‘lgan kichik hajmli tasviriy san’at asari.

Mirzo Boysung‘ur qabulida

Ulug‘bek akademiyasi olimlari

Kamoliddin Behzod

Kamoliddin Behzod 1455-yili Hirotda tug‘ilgan va 1535-yili Tabrizda vafot etgan.

Temuriy hukmdor Sulton Husayn Mirzo saroyi rassomi bo‘lgan. Behzodning shaxs sifatida dunyoqarashi shakllanishida Alisher Navoiyning o‘rni katta bo‘lgan. Kamoliddin Behzod Sulton Husayn Mirzo saroyida kitobdor lavozimini egallagan. Shuningdek, Hirotdagi musavvirlar ustaxonasi bosh musavviri bo‘lgan. Behzod miniatyura va suratlar yaratish bilan birga turli loyihalarni va rassomlar faoliyatini boshqargan.

Kamoliddin Behzodning shoh kutubxonasidagi mavqeyi baland edi. Uning san’ati o‘ziga xos, fors va mahalliy an’analarni uyg‘unlashtirib, rassomchilikda o‘z uslubini yaratgan.

Kamoliddin Behzod

Behzod kompozitsiya bo‘laklariga qahramonlarni o‘rinli joylash orqali xayoliy kenglikni yarata olgan. Behzod ijodida me’moriy binolar, peshtoqlar, minbarlar, yon devorlar, ko‘priklar, ayvonlar va boshqalar alohida ahamiyat kasb etgan. Behzod miniatyurasining yakunlanganligi va mukammalligi ranglar yechimida ham ifodalanadi. Behzod ko‘plab yozuvchi va shoirlarning kitobini turli tasvirlar bilan bezagan.

Uning miniatyuralari Chester Beytining Londondagi kutubxonasida, Amir Temurning hayoti va ijodiga bag‘ishlangan Ali Yazdiyning “Zafarnoma” asariga chizilgan 8 ta miniatyurasi Milliy kutubxonada saqlanadi.

Kamoliddin Behzod rassomchilikda o‘z uslubini yaratgan. Uning ishlarida qadriyat va xarakter individualligidan mohirona foydalanilgan. Behzodning eng mashhur asarlaridan biri – Sa’diy Sheroziyning 1488-yildagi “Bo‘ston” asari uchun tayyorlangan “Yusuf va Zulayxo” miniatyurasidir.

O‘ylab ko‘ring

Kamoliddin Behzod ijodidan namunalar

O‘rganganlarimizdan xulosa qilamiz

BUGUN DARSDA

• Badiiy hunarmandchilik. • Yog‘och o‘ymakorligi. • Metallga ishlov berish.

O‘ylab ko‘ring

Muhim sanalar

• 1420-yilda — 1420-yildan keyin Boysung‘ur Mirzo Hirotda xattotlik va naqqoshlik ustaxonasi tashkil qildi.
• 1455-yili — Kamoliddin Behzod 1455-yili Hirotda tug‘ilgan va 1535-yili Tabrizda vafot etgan.
• 1488-yilda — Behzodning eng mashhur asarlaridan biri – Sa’diy Sheroziyning 1488-yildagi “Bo‘ston” asari uchun tayyorlangan “Yusuf va Zulayxo” miniatyurasidir.
• 1535-yili — Kamoliddin Behzod 1455-yili Hirotda tug‘ilgan va 1535-yili Tabrizda vafot etgan.
• XIV–XV asrlarda — XIV–XV asrlarda ilm-fan, madaniyat va san’atning barcha sohalarida bo‘lgani kabi xattotlik san’atida ham misli ko‘rilmagan yuksalish kuzatildi.
• XV asrda — XV asrda xattotlik san’ati temuriylar sulolasi hukmdorlarining qo‘llab-quvvatlashlari bilan yuksak pog‘onaga ko‘tarildi.

Bilimingizni sinang