Shayboniylar davrida ichki va tashqi savdo

XV ASRNING OXIRI – XVI ASRNING BOSHLARIDA TURONDA SIYOSIY VAZIYAT

O‘ylab ko‘ring

2. To‘yingan bozor va to‘yinmagan bozor tushunchalariga izoh bering.

Tarix saboqlari

Shayboniylar davrida ichki va tashqi savdo rivojlanishda davom etadi. XVI asr o‘rtalarida Buxoroda bo‘lgan ingliz diplomati Antoni Jenkinson: “Shaharda har yili Hindiston, Eron, Balx, Rossiya va boshqa ko‘plab mamlakatlardan keluvchi savdogarlarning yig‘ilishi bo‘ladi”, deb qayd etgan.

Xorijiy savdogarlar mamlakatga o‘z yurtlaridan asl mollarni olib kelishgan va bu yerdan o‘z davlatlarida ehtiyojtalab mahsulotlarni olib ketishgan. Xususan, hindistonlik savdogarlar qimmatbaho toshlar, marvarid, shuningdek, novshadil, kimxob, doka, chubi sandal, shakar, novvot, xina, sano, o‘sma, zarchuba, haqiq va turli noyob matolar, shol (rizoyi – bir xil rangdagi, raxdor – yo‘l-yo‘l, butador palma tasviri tushirilgan), belbog‘lar uchun mato, alvon, yarimetik juroblar (paypoq) va qo‘lqoplar, qalamdonlar, qo‘lyozmalar va boshqalarni olib kelishgan. Mamlakatning turli markazlari o‘zining ixtisoslashgan bozorlari bilan mashhur bo‘lgan.

Tarix saboqlari

Antoni Jenkinson – ingliz sayyohi, savdo agenti va diplomat. Yevropa, Osiyo va Afrikaga sayohat qilgan.

U Amudaryo, Mang‘it ulusi, Xorazm va Buxoro xonligining XVI asr o‘rtalaridagi ijtimoiy-siyosiy ahvoli, shuningdek, O‘rta Osiyo xalqlarining turmushi, odatlari va boshqalar haqida muhim tarixiy ma’lumotlar yozib qoldirgan.

Manbalarda

“Samarqand shahri ajoyib orasta bir shahardir. Bu shaharning bir xususiyati borki, bunaqasi kamdan kam shaharda bo‘ladi, ya’ni har hunarmandning alohida bozori bor, bir-biriga aralashgan emas, bu qiziq rasmdir”.

Zahiriddin Muhammad Bobur, “Boburnoma”

Shayboniylar davrida pul munosabatlari

Shayboniylar davrida oltin (“ashrafiy”), kumush (“tanga”, “tangacha”, “xoniy”), kumush va mis aralashmasidan tayyorlangan mis tangalar (“mis dinor”, “dinor”) muomalada bo‘lgan.

Muhammad Shayboniyxon va Abdullaxon II tomonidan oltin tangalar zarb etilgani ma’lum. Jumladan, Muhammad Shayboniyxon turli og‘irlikdagi tangalar o‘rniga bir xil og‘irlik o‘lchoviga ega kumush (5,2 gramm) va mis tangalar zarb ettirgan.

XVI asrning birinchi choragida ikki dinor, uchdan ikki, yarim, uchdan bir va oltidan bir dinor qiymatiga ega mis tangalar muomalaga chiqarilgan. Eng kichik mis tanga pul deb atalgan.

Kumush tangalarning qiymati mis tangalar bilan belgilanib, u 20–21 mis tangaga teng bo‘lgan. Asta-sekinlik bilan kumushning narxi oshib borgan. Bu esa kumush tangalarning davlat hududidan olib chiqib ketilishiga sabab bo‘lgan.

Shayboniylar davrida pul munosabatlari

Natijada zarbxonalarga kumush tanga zarbi uchun keltiriladigan metallning hajmi kamayib boradi. Shunday sharoitda Abdullaxon II pul islohotini o‘tkazib, juda kichik tanga tarzidagi oltin tanga zarb ettiradi. Kumushning tanqisligi tufayli kumush tanganing qiymati bir yarim barobar oshadi.

Abdullaxon II o‘tkazgan pul islohoti natijasida tanga zarb etish nisbatan markazlashtiriladi. Asosiy zarbxona Buxoroda bo‘lib, Balx, Samarqand va Toshkentda ham tanga zarb etilgan.

Shayboniyxon chiqargan tangalarda u olgan unvonlar: “Eng buyuk sulton, rahmdil (Allohning) podshohi, din himoyachisi”; “O‘z davrining imomi, rahmdil (Allohning) hokimi Abulfath”, degan yozuvlar bo‘lgan.

Shayboniylar davrida pul munosabatlari

Yozuvlar har xil bo‘lib, ikkinchisida ancha aniqroq, ilohiy fikr ifodalangan va sarlavhada Shayboniyxon o‘z davrining imomi ekanligi ta’kidlangan.

Shayboniyxon tomonidan Buxoroda zarb qilingan tanga, 1510-yil

Tarix saboqlari

Shayboniylar davrida soliq

Shayboniylar davrida ham asosiy yer solig‘i temuriylar zamonidagi kabi xiroj (mol) deb atalgan.

Bog‘lar va polizlarning har tanobidan tanob puli, bedazorlardan alaf puli undirilgan bo‘lib, bu ikki soliq turi ba’zan yagona nom bilan tanobona deb atalgan.

Shuningdek, xon saroyi, boshqaruv tuzilmasi va harbiy kuchlarni ta’minlash uchun turli soliqlar to‘plami – ixrojot joriy etilgan. Bu soliqlardan tashqari, aholi barcha musulmon davlatlaridagi kabi zakot to‘lagan. Unga ko‘ra, har bir musulmon o‘z daromadining 1/40 qismini zakot tarzida to‘lashi lozim edi. Ko‘chmanchi va yarimko‘chmanchi aholi zakotni tovar bilan to‘lagan. Ya’ni 40 ta qo‘ydan bir qo‘y to‘langan. Qo‘shin ta’minoti uchun tog‘ar, askarlar uchun oziq-ovqat, ot va tuyalar uchun yem-xashak – oshlig‘ kabilar undirilgan.

Shayboniylar davrida soliq

Aholi bir qator mehnat majburiyatlarini bajarishga – sug‘orish tizimlarini barpo etish, ta’mirlash va tozalash, qal’a yoki qo‘rg‘onlar va shahar devorlarini qurish, qayta tiklash, ta’mirlash kabi ishlarga jalb etilgan.

Mustaqil faoliyat

O‘ylab ko‘ring

Tarix saboqlari

O‘rta Osiyodagi XVI asrga oid me’morchilik obidalarining asosiy qismi Abdullaxon II davrida bunyod etilgan bo‘lib, manbalarning ma’lumot berishicha, ularning soni 1000 dan oshadi.

Muhim sanalar

• 1510-yil — Shayboniyxon tomonidan Buxoroda zarb qilingan tanga, 1510-yil
• XVI asr — XVI asr o‘rtalarida Buxoroda bo‘lgan ingliz diplomati Antoni Jenkinson: “Shaharda har yili Hindiston, Eron, Balx, Rossiya va boshqa ko‘plab mamlakatlardan keluvchi savdogarlarning yig‘ilishi bo‘ladi”, deb qayd etgan.
• XVI asr — U Amudaryo, Mang‘it ulusi, Xorazm va Buxoro xonligining XVI asr o‘rtalaridagi ijtimoiy-siyosiy ahvoli, shuningdek, O‘rta Osiyo xalqlarining turmushi, odatlari va boshqalar haqida muhim tarixiy ma’lumotlar yozib…
• XVI asrning — XVI asrning birinchi choragida ikki dinor, uchdan ikki, yarim, uchdan bir va oltidan bir dinor qiymatiga ega mis tangalar muomalaga chiqarilgan.
• XVI asrga — O‘rta Osiyodagi XVI asrga oid me’morchilik obidalarining asosiy qismi Abdullaxon II davrida bunyod etilgan bo‘lib, manbalarning ma’lumot berishicha, ularning soni 1000 dan oshadi.

Bilimingizni sinang