Tashqi siyosat

QO‘NG‘IROTLAR BOSHQARUVI

Tarix saboqlari

Qo‘ng‘irotlar qozoq juzlari, Buxoro va Qo‘qon hukmdorlari bilan uzluksiz elchilar almashib turgan. Shuningdek, Eron va Rossiya, Hindiston va Usmonli sultonligi bilan ham siyosiy aloqalarni yo‘lga qo‘ygan. Ruslar Kaspiy-Volga yo‘li orqali savdoni kuchaytirishga harakat qilgan. Chunki Rossiya uchun xonlikning xomashyosi juda muhim edi.

Manbalarda

Turonda o‘z siyosiy va iqtisodiy manfaatlarini o‘rnatish, ushbu mintaqa orqali Hindistonga yuzlanishni bosh maqsad qilib qo‘ygan Pyotr I harbiy kuchlarini birinchilardan bo‘lib qarshi olgan Sherg‘ozixon bo‘lgan.

Pyotr I topshirig‘i bilan 1714–1717-yillarda uyushtirilgan, Aleksandr Bekovich- Cherkasskiy boshchiligidagi 6000 askardan iborat qurolli yurish xon va uning atrofidagilarda xavotir uyg‘otishi tabiiy edi. Sherg‘ozixon ochiq maydonda urushgandan ko‘ra, dushman kuchlarini mayda-mayda bo‘laklarga ajratib yo‘q qilish rejasini tuzgan va bunga erishgan ham.

O‘ylab ko‘ring

Tarix saboqlari

Xiva va Rossiya davlati o‘rtasidagi muzokaralar o‘zaro “bojsiz savdo”ni yo‘lga qo‘yishga qaratiladi. Shu tufayli ham:

• “Xazina mollari”dan boj olmaslik; • qimmatbaho toshlar, rangli va qimmatli metallar bilan erkin savdo qilish; • amaldorlar tomonidan tortib olingan yoki qaroqchilar tomonidan o‘g‘irlangan mollarni savdogar va elchilarga qaytarish;
• nasiyaga olingan mollarning pulini to‘latishda davlatlarning aralashuvi (hukmdorga yozilgan rasmiy shikoyatnomalar va yo‘qotilgan mollarning ro‘yxati) nazarda tutilgan. Shuningdek, Rossiya va Turkiston orasidagi hududlarda qaroqchilikni tugatish, o‘zaro savdoni rivojlantirish masalalariga e’tibor qaratilgan. Eron safaviylar hukmronligi ostida bo‘lgan davrda ikkitomonlama aloqalar iliq kechadi. Bu munosabatlar Nodirshohning 1739–1740-yillarda Turkiston, jumladan, Xorazmga uyushtirgan yurishlari oqibatida buziladi.

Tarix saboqlari

XVI–XIX asrlar davomida Xivadan Rossiyaga 50 marta elchilik yuborilgan. Rossiyadan esa Turkistonning siyosiy markazlariga 17 ta elchilik yuborilgan.

Xorazm hukmdori Elbarsxon Eron qo‘shinlari bilan bo‘lgan jangda halok bo‘lgach, Xorazm Nodirshoh noiblari tomonidan boshqarila boshlanadi.

Manbalarda

Mashhur davlat arbobi va tarixchi Abulg‘oziy Bahodirxon asarida qayd qilinishicha, uning otasi Arab Muhammad sultonning xonlik davrida (1603–1623) ming nafardan iborat Yoyiq kazak otliqlari Xorazmning Urganch (Ko‘hna Urganch) qal’asiga qadar yetib kelib, uni talon-toroj qilib, mol-mulklarini yoqib yuborganlar. Qo‘lga kiritgan boyliklarini mingta aravaga ortib, mingtacha qiz-juvonlarni ham asir olib ketayotganlarida xorazmliklar tomonidan qirib tashlanganlar.

Tarix saboqlari

Eronda hokimiyat qojarlar sulolasi qo‘liga o‘tgach, ular bilan ham o‘zaro elchilik munosabatlari olib boriladi. Buning sababi chegaradosh hududlarga uyushtiriladigan o‘zaro “olomon” yurishlar va uning oqibatlarining oldini olish, Xurosonning chegaradosh hududlarida ingliz va rus hukumatlarining Xiva – Eron aloqalariga aralashuvi singari masalalarni tartibga solish nazarda tutilgandi.

1812–1852-yillar oralig‘ida Qo‘ng‘irot xonlari va Eron o‘rtasidagi elchilik aloqalari, asosan, asirlarni ozod qilish, qul savdosini to‘xtatish kabi masalalarga qaratilgani bilan ajralib turadi. Asir tushganlarni ozod qilish esa juda murakkab masala bo‘lib, katta miqdordagi to‘lov evaziga amalga oshirilgan.

Tarix saboqlari

Usmonli davlatini Turon bilan bog‘lashda xonlik ham o‘tar hudud sifatida muhim o‘rin tutgan. Hindiston, Xitoy yoki qo‘shni Buxoro, Qo‘qon tomonlarga kelgan turk sayyohlari, elchilari ko‘p hollarda yo‘lni qisqartirish yoki qulay yo‘l orqali o‘z yurtlariga qaytish maqsadida “Xorazm yo‘li”dan foydalanishgan.

Xonlik Usmonli davlati bilan do‘stona aloqalarni yo‘lga qo‘ygan. Bu aloqalar turli murakkab vaziyatlarda o‘zaro yordam va hamkorlik, yaxshi qo‘shnichilik munosabatlarini saqlab turish ko‘rinishida namoyon bo‘lgan. Zero, olis O‘rta dengiz hududlariga yo‘l olgan savdo karvonlari ham, haj ziyoratiga chiqqan ziyoratchilar ham Usmonli sultonligi nazoratidagi hududlardan o‘tgan yo‘llardan keng foydalanishgan. Hindiston bilan ham do‘stona munosabatlar o‘rnatish maqsadida Arab Muhammadxon boburiylar bilan elchilar almashgan.

Tarix saboqlari

Qo‘ng‘irotlarning qozoq juzlari bilan aloqalaridagi asosiy omil Kichik qozoq juzi va Sirdaryo bo‘ylaridagi bir qancha qozoq urug‘larining rus fuqaroligini qabul qilishi bilan bog‘liq bo‘lgan.

Rossiya imperiyasi ularni “bizning qozoqlarimiz” deb qarasa, qo‘ng‘irotlar tarixan xonlik tarkibidagi yoki unga tutash bo‘lgan ushbu hududlarga o‘z da’volarini bildirib, bu yerlardan soliq (zakot) olishni hamda qozoq urug‘larining ichki ishlariga aralashishni davom ettirganlar. Xiva xonlari ko‘p hollarda u yoki bu qozoq sultonlari va xonlarini qo‘llab-quvvatlashgan, buning evaziga Sirdaryo bo‘yidagi qozoq ovullari Xivaga soliq to‘lab turgan. 1824-yilda rus hukumati tomonidan Kichik qozoq juzidagi xon boshqaruvining tugatilishi u yerda katta noroziliklarni keltirib chiqargan.

Tarix saboqlari

XVIII asr oxiri – XIX asr boshlarida qozoq dashtida Rossiya imperiyasi harbiy harakatlarining faollashuvi ularga qarshi milliy-ozodlik kurashlarining avj olishiga sabab bo‘ladi. Bu kurashlarda qozoq sultonlari va qabila boshliqlari xorazmlik siyosiy kuchlarni o‘zlariga ishonchli ittifoqchi deb bilishgan. Shu jihatdan, Xiva – qozoq aloqalarining yana bir shakli rus hukumatiga qarshi qaratilgan milliy-ozodlik kurashida o‘zaro birdamlik harakati edi.

Qojarlar – 1795 – 1925-yillarda Eronni boshqargan turkiy sulola.

Manbalarda

XIX asr Xiva – rus munosabatlarining keskinlashuvi bilan o‘ziga xosdir. Rus asirlarini ozod qilish bo‘yicha 1837–1838-yillardagi bir qator muvaffaqiyatsiz muzokaralardan so‘ng, 1839-yil kuzida Orenburgdan V. Perovskiy boshchiligidagi 5 ming kishilik harbiy qo‘shin Xivaga yuboriladi.

Qattiq qish va qalin qor qo‘mondonlikning rejalarini barbod qilib, qo‘shinning harakatini deyarli imkonsiz qilib qo‘yadi. Ketma-ket uchragan mag‘lubiyatlardan so‘ng rus hukumati xonlikni harbiy yo‘l bilan bo‘ysundirish mushkulligini anglab, muzokaralar yo‘liga o‘tadi.

Mustaqil faoliyat

Muhim sanalar

• 1714–1717-yillarda — Pyotr I topshirig‘i bilan 1714–1717-yillarda uyushtirilgan, Aleksandr Bekovich- Cherkasskiy boshchiligidagi 6000 askardan iborat qurolli yurish xon va uning atrofidagilarda xavotir uyg‘otishi tabiiy edi.
• 1739–1740-yillarda — Bu munosabatlar Nodirshohning 1739–1740-yillarda Turkiston, jumladan, Xorazmga uyushtirgan yurishlari oqibatida buziladi.
• 1795 – 1925-yillarda — Qojarlar – 1795 – 1925-yillarda Eronni boshqargan turkiy sulola.
• 1812–1852-yillar — 1812–1852-yillar oralig‘ida Qo‘ng‘irot xonlari va Eron o‘rtasidagi elchilik aloqalari, asosan, asirlarni ozod qilish, qul savdosini to‘xtatish kabi masalalarga qaratilgani bilan ajralib turadi.
• 1824-yilda — 1824-yilda rus hukumati tomonidan Kichik qozoq juzidagi xon boshqaruvining tugatilishi u yerda katta noroziliklarni keltirib chiqargan.
• 1837–1838-yillarda — Rus asirlarini ozod qilish bo‘yicha 1837–1838-yillardagi bir qator muvaffaqiyatsiz muzokaralardan so‘ng, 1839-yil kuzida Orenburgdan V. Perovskiy boshchiligidagi 5 ming kishilik harbiy qo‘shin Xivaga yuboriladi.
• 1839-yil — Rus asirlarini ozod qilish bo‘yicha 1837–1838-yillardagi bir qator muvaffaqiyatsiz muzokaralardan so‘ng, 1839-yil kuzida Orenburgdan V. Perovskiy boshchiligidagi 5 ming kishilik harbiy qo‘shin Xivaga yuboriladi.
• XVI–XIX asrlar — XVI–XIX asrlar davomida Xivadan Rossiyaga 50 marta elchilik yuborilgan.
• XVIII asr — XVIII asr oxiri – XIX asr boshlarida qozoq dashtida Rossiya imperiyasi harbiy harakatlarining faollashuvi ularga qarshi milliy-ozodlik kurashlarining avj olishiga sabab bo‘ladi.
• XIX asr — XVIII asr oxiri – XIX asr boshlarida qozoq dashtida Rossiya imperiyasi harbiy harakatlarining faollashuvi ularga qarshi milliy-ozodlik kurashlarining avj olishiga sabab bo‘ladi.

Bilimingizni sinang