Qo‘qon xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot

MINGLAR HUKMRONLIGI DAVRI

O‘ylab ko‘ring

Yer-suv munosabatlari

Farg‘ona vodiysida dehqonchilik qadimdan rivojlanib kelgan. Vodiy aholisi g‘allachilik, bog‘dorchilik, sabzavot va poliz mahsulotlari yetishtirish hamda ipakchilik bilan shug‘ullangan. Donli ekinlardan jo‘xori yetishtirish keng tarqalgan bo‘lib, u shahar va qishloqlarda kambag‘allarning asosiy iste’mol mahsuloti hamda chorva ozuqasi edi. Shuningdek, XIX asrga kelib xonlikda paxtachilik sohasiga ham katta e’tibor berilishi natijasida paxta ekiladigan maydonlar hajmi to‘xtovsiz kengayib boradi.

Farg‘ona vodiysi g‘arbiy qismining tabiiy sharoiti bog‘dorchilik va uzumchilikni rivojlantirish uchun juda qulay bo‘lgan. Vodiyning janubi-g‘arbidagi Xo‘jand, Konibodom, Isfara, So‘x, Chimyon, Rishton hududlari asosan o‘rik yetishtirishga ixtisoslashgan. Bu davrda butun Farg‘ona vodiysida tut daraxti keng tarqalib, tog‘oldi va qadimgi dehqonchilik vohalari hisoblangan So‘x, Isfara, Namangan, Ashtda ipakchilikni yanada rivojlantirish maqsadida tut daraxtlari soni nihoyatda ko‘paytirilgan.

Yer-suv munosabatlari

Xonlikda yerga egalikning to‘rt turi mavjud edi. Bular: mulk yerlari; davlat yoki amlok yerlari – xonga qarashli yerlar, o‘rmonlar, to‘qaylar; xususiy yerlar – xonning maxsus yorlig‘i bilan harbiylarga berilgan yerlar; vaqf yerlari – diniy muassasalarga, ya’ni masjid, madrasa, maktabxona, xonaqoh, mozorlarga qarashli yerlar. Bundan tashqari, “mulki huri xolis” yerlari ham bo‘lgan. Amlok xon ixtiyoridagi yer bo‘lib, u zamini xos deb ham yuritilgan va undan keladigan barcha daromad xonning ixtiyorida bo‘lgan. Bunday yerlar xon tomonidan yirik dehqonlarga ijaraga berilgan. Yerni olgan kishi uni o‘z hisobidan sug‘orib, olgan hosilidan xazinaga soliq to‘lagan va uning miqdori hosilning 1/5 qismini tashkil qilgan.

Tarix saboqlari

XIX asrda sug‘orish tizimida yangi davr boshlanadi. Yirik sug‘orish inshootlari, katta-kichik ariqlar, to‘g‘onlar qurila boshlaydi. Masalan, Sirdaryoning asosiy irmoqlaridan bo‘lgan Norin va Qoradaryodan suv oladigan Shahrixonsoy arig‘i, Namangan yangi arig‘i, Chinobod arig‘i, Andijonsoy va boshqa sug‘orish tarmoqlarining qazilishi Farg‘ona vodiysida sug‘orish tarmoqlarining ko‘payishiga, sug‘oriladigan yer maydonlarining sezilarli darajada kengayishiga hamda dehqonchilik va bog‘dorchilikning rivojlanishiga olib keladi.

Olimxon hukmronligi yillarida Farg‘ona vodiysining janubiy hududlaridagi suv ta’minotini yaxshilash uchun So‘x daryosida oltita ariq qaziladi. 1800–1803-yillarda Namangan viloyatida yangi yerlarni o‘zlashtirish uchun Norin daryosidan suv oluvchi Yangiariq arig‘i qaziladi. 1819-yilda Umarxon farmoni bilan Yangiariq arig‘i yana uzaytirilib, uning uzunligi 120 chaqirimga yetkaziladi. 1868–1871-yillarda qurilgan Ulug‘nahr arig‘i Farg‘ona vodiysidagi eng katta sug‘orish arig‘i bo‘lib qoladi.

O‘ylab ko‘ring

O‘ylab ko‘ring

1. 154-betda berilgan rasmlarga diqqat bilan qarang. Qo‘qon xonligida qanday kasb va hunarlar rivojlanganligini aniqlang.

Loyiha ishi

1. Har bir buyumning yaratilish tarixini o‘rganing. 2. “Moddiy yodgorliklar tarixdan xabar beradi” mavzusida taqdimot tayyorlang.

Hunarmandchilik

Xonlikning asosini tashkil etgan Farg‘ona vodiysida shaharlashuv jarayonlari faol kechgan. Qo‘qon, Marg‘ilon, Andijon, O‘sh, To‘raqo‘rg‘on, Chust, Xo‘jand shaharlarida hunarmandchilikning miskarlik, zargarlik, yog‘och o‘ymakorligi, harbiy qurol yasash, sopol va ko‘zachilik, qog‘ozgarlik, to‘qimachilik, do‘ppichilik, kashtachilik, temirchilik kabi turlari rivojlangan. Shaharlarda hunarmandchilikning muayyan bir turi bilan shug‘ullanuvchi mahallalar bo‘lib, ularning nomi ham mazkur hunarlar nomi bilan bog‘liq bo‘lgan. Bu esa o‘sha mahallada yashaydigan aholining kasb-korini ifodalagan.

Xonlikning yirik shaharlarida hunarmandchilikning ixtisoslashgan turlari mavjud bo‘lib, u sohaning yanada rivojlanishiga o‘z ta’sirini ko‘rsatgan. Masalan, Marg‘ilonda ipakchilik tufayli shoyi matolarning turlari va sifati o‘sib boradi. Hatto Qo‘qon va Marg‘ilonda ishlangan shoyi gazlamalar elchilik munosabatlarida ming hukmdorlarining noyob hadyalari qatoridan o‘rin oladi. Shuningdek, Chust va Shahrixon shaharlarida pichoqchilik taraqqiy etadi. Qo‘qon shahrida yog‘och o‘ymakorligi bilan qog‘ozgarlik yuqori darajaga ko‘tariladi. Natijada Qo‘qon qog‘oziga bo‘lgan ehtiyoj Turonning boshqa hududlarida ham oshib boradi.

Hunarmandchilik

Hunarmandchilik turlari ichida qo‘lyozma kitoblarni tayyorlash – sahhoflik sohasi xonlikdagi madaniy hayotning darajasini ham belgilab beradi. Bu davrda sahhoflar tomonidan Qo‘qonda tayyorlangan noyob qo‘lyozma asarlar bugungi kunda dunyoning yirik kutubxonalari va muzeylarida saqlanmoqda.

Muhim sanalar

• 1800–1803-yillarda — 1800–1803-yillarda Namangan viloyatida yangi yerlarni o‘zlashtirish uchun Norin daryosidan suv oluvchi Yangiariq arig‘i qaziladi.
• 1819-yilda — 1819-yilda Umarxon farmoni bilan Yangiariq arig‘i yana uzaytirilib, uning uzunligi 120 chaqirimga yetkaziladi.
• 1868–1871-yillarda — 1868–1871-yillarda qurilgan Ulug‘nahr arig‘i Farg‘ona vodiysidagi eng katta sug‘orish arig‘i bo‘lib qoladi.
• XIX asrga — Shuningdek, XIX asrga kelib xonlikda paxtachilik sohasiga ham katta e’tibor berilishi natijasida paxta ekiladigan maydonlar hajmi to‘xtovsiz kengayib boradi.
• XIX asrda — XIX asrda sug‘orish tizimida yangi davr boshlanadi.

Bilimingizni sinang