Qo‘qon xonligida kiyinish madaniyati

MINGLAR HUKMRONLIGI DAVRI

O‘ylab ko‘ring

Liboslar

Xonlikda jun, charm, ipak va paxta mahsulotlariga talab yuqori bo‘lganligi sababli ularni ishlab chiqarish rivojlangan. Kosiblar tomonidan to‘qilgan ipak, yarimipak atlas, beqasam, shoyi va abr, tovlanma adras matolarga talab yuqori bo‘lgan. Xonlikda chit va bo‘z matolar ham to‘qilib, nafaqat mahalliy aholi, balki qo‘shni hududlar aholisining ushbu matoga bo‘lgan ehtiyoji qondirilgan.

Liboslar

An’anaviy bosh kiyimlardan biri ro‘mollar bo‘lgan. Marosim va bayramlarda ayollar zar yoki kumush iplar qo‘shib to‘qilgan ro‘mollarni o‘rashgan. Kundalik yumushlarda esa doka ro‘mollarni boshlariga tashlab yurishgan.

Shuningdek, qiz va ayollar iroqi hamda kashtadan tikilgan, gardishlari nafis jiyaklar bilan bezatilgan yoki gulsiz matodan tikilgan do‘ppilarni ko‘p kiyganlar. Boy-badavlat oila ayollari ipak-shoyi gazlamalardan, quyi tabaqa oila ayollari chit matolardan ko‘ylaklar kiyganlar.

Kiyimlar turli bichim va ko‘rinishda mavsumga qarab kiyilgan. Ko‘ylak ustidan “kamzul” yoki “munisak” kiyganlar. Munisaklar astar qo‘shib tikilgan, qishki mavsumda kiyishga mo‘ljallanganlari paxta solib qavilgan. Qulaylik yaratish maqsadida munisaklar yenglari birmuncha kaltaroq tikilgan. Vaqtlar o‘tishi bilan tirsak chizig‘igacha kaltalatilgan munisaklar ham tikilgan. Munisaklar o‘z o‘rnini torroq, kalta va yengi bo‘lgan “kamzul”larga bo‘shatib bergan. Kamzullar asosan tovlanib turuvchi yo‘l-yo‘l yarimipak beqasam, adras, baxmal, duxoba matolardan tikilgan. Ayollar mahsi va kavush kiyganlar. Qishda va namgarchilikda yog‘ochdan yasalgan poshnali “haqqar kavush”lar kiyilgan.

Liboslar

Qo‘qon xonligida erkaklar bosh kiyimi – do‘ppi erkaklar uchun ziynat hisoblangan. Xonlik hududlariga ko‘ra kiyilish usuli, matolarning rangi turlicha bo‘lgan va farqlangan. Mato mo‘yna va kigizlardan tikilib, ular marosim, mavsumiy, iqlimning issiq va sovuq kunlariga mo‘ljallangan.

Salla xonlikning barcha hududlarida o‘ralgan bo‘lsa-da, ammo salla uchun tanlangan matoning rangi, o‘ralish usuli, taxlamalari, shakli va qo‘shma bezak detallari bilan farqlangan. Sallaning mato rangi, uning o‘ralish usuli, shuningdek, bezatilishi erkak kishining etnik va ijtimoiy kelib chiqishi, yoshini bildirib turgan.

“Kuloh”, “Do‘ppi”, “Kallapo‘sh”, “Araqchin”, “Buruk” (barak), “Qalpoq” kabi sallalar bo‘lgan.

Liboslar

“Haqqar kavush”

Kigizdan tikilgan kuloh bir xil konus shaklida (23–26 cm) vertikal bo‘yicha birlashtirib tikilib, ayrimlari kashta bilan bezatilgan. Baland uzunlikdagi kulohlarni darvishlar, pastroq balandlikdagilarni mulla, qozi, ulamo va mudarrislar kiygan.

XIX asrga kelib do‘ppilar kulohlarning o‘rnini egallay boshlaydi. Bu vaqtda sallalarni do‘ppi ustidan o‘rash va araqchin qo‘yish urf bo‘ladi.

Do‘ppilar hududlarga qarab turlicha bo‘lgan. Farg‘ona, Chust, Toshkent, Namangan do‘ppilari o‘ziga xosligi bilan ajralib turgan.

Erkaklar ko‘ylagi yoqali, yoqasiz, yaxlit bichimli va mavsumiy yaxtaklardan iborat bo‘lgan. Ularning ustidan to‘n kiyilgan. Ichki ko‘ylaklar kabi ustki kiyimlar ham turli bichim va ko‘rinishda bo‘lgan. To‘n, joma, kamzul, chakmon, jelak, nimtan, kebanaklar oldi ochiq qilib tikilgan. Erkaklarning ustki kiyimlari sokin rangda, nimrang yo‘l-yo‘l chiziqli matolardan tikilgan.

Ijodiy faoliyat

2. Har bir libosning nomini va qayerlarga kiyilishini aniqlang.

Muhim sanalar

• XIX asrga — XIX asrga kelib do‘ppilar kulohlarning o‘rnini egallay boshlaydi.

Bilimingizni sinang