Qo‘qon xonligida ta’lim va madaniyat

MINGLAR HUKMRONLIGI DAVRI

O‘ylab ko‘ring

XIX asr o‘rtalarida xonlikda Qo‘qon, Marg‘ilon, Andijon, Toshkent, Xo‘jand, O‘sh shahrida jami 350 dan ortiq madrasa faoliyat ko‘rsatgan.

Ta’lim tizimi

Xonlik ta’lim tizimi an’anaviy ikki bosqich – maktab va madrasadan iborat bo‘lgan. O‘z o‘rnida maktab ta’limi masjidlar qoshidagi quyi maktab hamda faqat shaharlarda, katta qishloqlarda faoliyat yuritgan yuqori maktablarga bo‘lingan. Ikki-besh yil davom etgan quyi maktab 10 nafardan 30 nafargacha o‘quvchini qamrab olgan.

Qiz bolalar maktabi alohida bo‘lib, ularga otinoyilar dars berishgan.

Manbalarda

“Mening suhbatdoshlarim va dugonalarim aqlli qizlar va iste’dodli shoiralar edi. Ellik bir yil davomida men maktabdorlik qildim va yiliga 20 tadan 30 tagacha o‘quvchim bo‘lib, sakkiz yuz to‘qsonta qizning savodini chiqardim, bulardan deyarli chorak qismi she’riyatga qobiliyatli bo‘lib, shoira va o‘z davrining aqlli va dono odamlari edi”.

Dilshodi Barno xotiralaridan

Anbar Otin uning iqtidorli o‘quvchilaridan bo‘lgan. Dilshod Otinning qalamiga mansub „Muhojirlar tarixi“, „Inson matonati va muhojirlar tarixi“ hamda „Barnoning tanlangan she’rlari" asarlari bizgacha yetib kelgan. Asarlarida xonlikdagi o‘zaro urushlar, uning xalq ommasi turmushiga ko’rsatgan ayanchli ta’siri kabi masalalar o‘z ifodasini topgan. Shoira, ayni paytda, yaxshi kunlar kelishiga ishonib asarlarining birida: „Bu jabr-u zulmat albat muvaqqat deb yozgan. Shuningdek, turkistonliklami do‘st va inoq bo‘lib yashashga ham da’vat etgan.

Manbalarda

Tarixchilik sezilarli ravishda o‘sib borganini ko‘ramiz. Minglar hukmronligi davri tarixini tadqiq etgan tarixchi, manbashunos olimlar tomonidan nazm va nasrda 40 ga yaqin tarixiy asarlar yaratilgani ma’lum.

Tarix saboqlari

Qo‘qondagi Norbo‘tabiy, Jome, Chalpak, Oliy, Modarixon, Kamol qozi, Dasturxonchi, Miyon Hazrat madrasalari, Toshkentdagi Ko‘kaldosh, Baroqxon, Mo‘yi Muborak, Beklarbegi, Eshonquli dodxoh, Yunusxon, Mahmud dasturxonchi, Normuhammad qushbegi va Abulqosim eshon madrasalari, Xo‘janddagi Muslihiddin madrasasi, Marg‘ilondagi Sayidahmadxo‘ja madrasalari xonlikdagi eng mashhur madrasalardan hisoblangan. Toshkentdagi Ko‘kaldosh va Baroqxon madrasasidan tashqari barchasi xonlik davrida qurilgan.

Madrasada talabalarga Qur’on qiroati ilmi (tajvid), aqida, fiqh, hadis, arab tili grammatikasi, falsafa, mantiq, notiqlik, meros, faroiz, shuningdek, matematika, tabobat, adabiyot kabi fanlar o‘qitilgan. Biroq tabiiy va aniq fanlar saviyasi dunyoning ilg‘or mamlakatlari darajasidan ancha orqada edi.

Tarix saboqlari

Maktab va madrasalar vaqf mulklari tomonidan moliyalashtirilgan.

Maktabxonalarda So‘fi Olloyor asari o‘rganib bo‘lingach, Sharq olamida mashhur bo‘lgan, XIII asrda yashab o‘tgan Sa’diy Sheroziyning “Bo‘ston” va “Guliston” asarlari o‘rganilgan.

BMTning Tinchlik Kengashi binosi peshtoqiga “Guliston” asaridan olingan quyidagi misralar bitilgan: “Odam bolalari ibtidoda bir gavhardan bino bo‘lganligi tufayli yaxlit bir vujud kabidirlar. Binobarin, zamon uning bir a’zosiga jarohat yetkazsa, boshqa a’zolari ham o‘z tinchini yo‘qotadi”.

Keyingi bosqichda Hofiz Sheroziyning (1326–1389) “Devon”ini o‘rganish boshlangan. Mazkur asar lirik she’rlar to‘plami bo‘lib, o‘quvchilarning axloqiy tarbiyasida asosiy qo‘llanma sanalgan. Shuningdek, maktabxonalarda arab grammatikasi, Alisher Navoiyning she’riy to‘plamlari hamda husnixat, hisob-kitob (arifmetika) ham o‘qitilgan.

Ijodiy faoliyat

3. Amiriy taxallusi bilan ijod qilgan shoirning ismini eslang.

Muhim sanalar

• XIX asr — XIX asr o‘rtalarida xonlikda Qo‘qon, Marg‘ilon, Andijon, Toshkent, Xo‘jand, O‘sh shahrida jami 350 dan ortiq madrasa faoliyat ko‘rsatgan.
• XIII asrda — Maktabxonalarda So‘fi Olloyor asari o‘rganib bo‘lingach, Sharq olamida mashhur bo‘lgan, XIII asrda yashab o‘tgan Sa’diy Sheroziyning “Bo‘ston” va “Guliston” asarlari o‘rganilgan.

Bilimingizni sinang