Qo‘qon xonligining tashqi siyosati

MINGLAR HUKMRONLIGI DAVRI

O‘ylab ko‘ring

Sharqiy Turkiston muammosi

Abdukarimxon 1745-yili Jung‘or xonligi tomonidan yuborilgan elchilarni qabul qiladi. Shu yilning o‘zida jung‘orlarning Turkiston va Toshkent hududiga bostirib kelishi Qo‘qonga ham xavfni yuzaga keltiradi. Ularga qarshi Abdukarimxon o‘z ukasi Bobobek boshchiligida qo‘shin yuboradi. Lekin qo‘shin mag‘lubiyatga uchraydi.

Norbo‘taxon hukmronligi davrida Qo‘qon xonligining tashqi siyosatiga yana bir omil ta’sir ko‘rsatadi. Bu Xitoy bilan Sharqiy Turkiston xo‘jalari masalasi edi. Norbo‘taxonning faol tashqi siyosati tufayli Chin hukumatiga yuborilgan diplomatik missiyalar ijobiy natijalarga erishadi. U Sharqiy Turkistonda Qo‘qon savdosi va qo‘qonlik savdogarlarning faoliyatini erkinlashtirish uchun 1782–1783-yillarda Abdulqosim, 1792–1793-yillarda Mirza Muhammad Rahim, 1796–1797-yillarda esa Bobojon boshchiligida elchilar guruhini Pekinga jo‘natadi. Bu elchiliklar Sharqiy Turkistondagi qo‘qonlik savdogarlarni nazorat qiladigan va Qo‘qonning rasmiy vakili – xudoydod mansabini joriy etish masalasini hal etadi. Bu mansab egasi nafaqat Qo‘qon savdogarlari faoliyati va ularning haq-huquqlarini, balki Sharqiy Turkistonda muomalada bo‘lgan Qo‘qon tanga-pullarini ham nazorat qilardi. Bundan tashqari, Koshg‘ar xo‘jalarini nazorat qilish evaziga Xitoy Qo‘qonga yillik mablag‘ to‘lab borishi belgilanadi.

O‘ylab ko‘ring

Qo‘qon – Xitoy munosabatlari

1757–1759-yillarda Xitoy Sharqiy Turkistonda o‘z hukmronligini o‘rnatadi. 1760-yildan boshlab Erdonaxon faol tashqi siyosat yurita boshlaydi. Xitoyning xonlikning sharqiy hududida joylashgan Sharqiy Turkistonni bosib olishi Qo‘qonga ham xavf tug‘dirgan. Buning oldini olish choralarini ko‘rish juda muhim edi. Shuning uchun afg‘on hukmdori Ahmadshoh Durroniyga maktub yuboradi va uni harbiy ittifoqqa da’vat etadi.

Shunday sharoitda ham xonlik Xitoy bilan savdo munosabatlarini davom ettiradi. Oxir-oqibat Sharqiy Turkiston hududida Qo‘qon savdogarlariga imtiyozlar berilishiga erishadi. Koshg‘arda Qo‘qon xudoydodligi (konsulligi) ham ochiladi.

Qo‘qon – Xitoy munosabatlari

Bu faktlar minglar orasida Erdonaxon faol tashqi siyosat yuritganini tasdiqlaydi. Muhammad Alixon Sharqiy Turkiston hududida Qo‘qon savdogarlariga imtiyozlar berilishiga erishadi. 1831-yili tuzilgan Qo‘qon – Pekin shartnomasi xonlik uchun Koshg‘ardagi xalqaro savdoni to‘liq nazorat qilish imkoniyatini beradi. Mazkur hujjat Xitoy hukumati o‘zining zaifligini tan olganligini, tinchlik evaziga Qo‘qonning talablariga yon berishga rozi bo‘lganini ko‘rsatadi.

Ayni paytda Qo‘qon xonligi Koshg‘arning sobiq hukmdori Jahongirxo‘ja avlodlarini Sharqiy Turkistonga o‘tkazmaslik majburiyatini oladi.

Minglarning Xitoy hukmdori Changlingga (1736–1795) qo‘ygan talabi

1. Xitoyga qarshi harakatlari uchun ayblangan koshg‘arliklarni afv etish.

2. Xitoyning musulmonlardan musodara qilgan yerlar, uylar va boshqa narsalarni qaytarib berishi.

3. Elchilarning hamrohlari, savdogarlarning Koshg‘arga kirganda to‘lanadigan boj yig‘imini Qo‘qon hukumati olishi huquqiga ega bo‘lishi.

4. Qo‘qonliklar Koshg‘arga olib kirgan tovarlari uchun bojxona to‘lovini to‘lamasligi.

5. Xorijliklar tomonidan Oltishaharga olib kirilgan savdo mollari uchun yig‘imlarning barchasi Qo‘qonga tegishli bo‘lishi.

6. Ushbu yig‘imlarni undirish uchun Qo‘qon hukmdorining vakili bo‘lishi.

7. Oltishaharga kelgan barcha xorijliklar ma’muriy va politsiya masalasida Qo‘qon hukmdorining vakiliga bo‘ysunishi.

Tarix saboqlari

Xonlikning Rossiya imperiyasi bilan elchilik munosabatlari esa 1810-yildan boshlanadi. Umarxon hamda Muhammad Alixon hukmronligi yillarida Rossiya bilan savdo aloqalari yanada faollashadi.

1819–1820-yillardan boshlab minglar Usmonli sultonligi bilan elchilik munosabatlarini o‘rnatishga kirishadi. Umarxon tomonidan Xoja Mir Qurbon elchi sifatida Istanbulga yuborilgani ma’lum. Muhammad Alixon ham 1833, 1837-yillarda Usmonlilar poytaxtiga ikki marta elchilik yuboradi. Qizig‘i, ular olib borgan maktublarda siyosiy vaziyat haqida umuman so‘z yuritilmaydi.

Maktublarda barcha masala muxtor elchi tomonidan og‘zaki aytilishi qayd etilgan xolos. Shu yo‘l bilan maktublarning dushmanlar qo‘liga tushishining oldi olingan edi.

Tarix saboqlari

Xoja Mir Qurbon – minglar davrining nufuzli davlat arbobi, u Muhammad Alixon davrida ham Istanbul va Sankt-Peterburgga elchi qilib yuborilgan.

Elchilik tarkibi usmonlilar hukumatidan harbiy qo‘shinning zamonga mos holda jangovar tayyorgarligini oshirish masalasida yordam so‘ragan. Xonlikning Hindiston bilan aloqalari XIX asrning birinchi yarmidan boshlanib, dastlabki elchilik 1837-yilda yuboriladi. Qo‘qon – Hindiston munosabatlari Rossiya imperiyasining bosqini arafasida jadallashadi. Bu davrda xonlik o‘z harbiy salohiyatini ko‘tarish maqsadida Hindiston orqali Buyuk Britaniya hukumati bilan ham aloqa o‘rnatadi.

Qo‘qonda ingliz harbiy usuli asosida hindlarning Qo‘qon askarlariga harbiy mashg‘ulotlarni olib borishiga erishish elchilikning asosiy maqsadi edi.

Tarix saboqlari

Ming hukmdorlari tomonidan Istanbul, Kashmirga yuborilgan maktublardan ma’lum bo‘lishicha, 1820-yillardayoq Rossiya imperiyasi tomonidan tahdid yuzaga kelishi mumkinligini sezgan xonlik harbiy salohiyatni kuchaytirishga intiladi. Ruslarning Farg‘ona vodiysini batamom bosib olishga qaratilgan rejasi ham bejiz emas edi. Rossiya hukumati Qo‘qon hukmdorlarining Usmonlilar sultonligi va Buyuk Britaniya bilan aynan harbiy-siyosiy masalalar bo‘yicha hamkorlikka intilganlaridan yaxshi xabardor bo‘lishgan. Shuning uchun ham, 1850-yillardan boshlab Qo‘qon hukumati Usmonlilar sultonligi va London bilan elchilik aloqalarini sir tutishga harakat qilgan. Biroq barcha sa’y-harakatlar oxir-oqibat natija keltirmaydi.

Qo‘qon – Buxoro munosabatlari

Buxoro amirligi doimo Qo‘qon xonligi hududi shayboniylar va ashtarxoniylar davrida Buxoro xonligi tarkibida bo‘lganligiga urg‘u bergan. Bu esa ikki davlat munosabatlarida dushmanlik kayfiyatining ustunlik qilishiga sabab bo‘ladi.

Ikkinchidan, Buxoro amirligi o‘zini uchta o‘zbek davlati orasida yetakchi deb hisoblar va bu maqomning qolgan ikki o‘zbek davlati tomonidan e’tirof etilishini istar edi.

Uchinchidan, Qo‘qon xonligi o‘z hududini Buxoro amirligi ko‘zlagan yoki uning hokimiyatini tan olgan viloyatlar hisobiga ham kengaytirib boradi. O‘zaro qurolli to‘qnashuvlarda goh Buxoro amirligining, goh Qo‘qon xonligining qo‘li baland kelib turadi.

Qo‘qon – Buxoro munosabatlari

Umarxon davrida Buxoro amiri Haydar hatto butun musulmon olamining xalifasi deb e’tirof etilgan Usmonli davlati sultoni Mahmud II ga Xiva va Qo‘qon xonliklari ustidan arz qilib xat ham jo‘natadi. Xatda Movarounnahr, Qo‘qon, Marv, Balx, Ko‘lob va Badaxshon avvaldan Buxoroga bo‘ysunib kelganligi, Qo‘qon va Xiva xonlari esa Buxoro amirligining oliy hokimiyatini tan olmayotganligidan shikoyat qiladi. Xiva va Qo‘qon munosabatlarida bir-birini o‘zaro tushunib yashash, imkoniyat bo‘lganida o‘zaro yordamga intilish yetakchi bo‘lgan.

Toshkentning mustaqil beklik maqomi esa 1810-yilda tugatiladi va butunlay Qo‘qon xonligiga qo‘shib olinadi.

Mustaqil faoliyat

2. Minglarning Xitoy hukmdori Changlingga qo‘ygan talabini diqqat bilan o‘qib chiqing. Qo‘qon xonligining mavqeyini tasvirlang.

3. Erdonaxonning Durroniyga taklifi mazmunidan kelib chiqib Qo‘qonning siyosiy mavqeyiga baho bering.

Shodmon Vohidovning

“Qo‘qon xonligi tarixi (xonlik tarixi – manbalarda)” asari

Muhim sanalar

• 1745-yili — Abdukarimxon 1745-yili Jung‘or xonligi tomonidan yuborilgan elchilarni qabul qiladi.
• 1757–1759-yillarda — 1757–1759-yillarda Xitoy Sharqiy Turkistonda o‘z hukmronligini o‘rnatadi.
• 1760-yilda — 1760-yildan boshlab Erdonaxon faol tashqi siyosat yurita boshlaydi.
• 1782–1783-yillarda — U Sharqiy Turkistonda Qo‘qon savdosi va qo‘qonlik savdogarlarning faoliyatini erkinlashtirish uchun 1782–1783-yillarda Abdulqosim, 1792–1793-yillarda Mirza Muhammad Rahim, 1796–1797-yillarda esa Bobojon boshchiligida…
• 1792–1793-yillarda — U Sharqiy Turkistonda Qo‘qon savdosi va qo‘qonlik savdogarlarning faoliyatini erkinlashtirish uchun 1782–1783-yillarda Abdulqosim, 1792–1793-yillarda Mirza Muhammad Rahim, 1796–1797-yillarda esa Bobojon boshchiligida…
• 1796–1797-yillarda — U Sharqiy Turkistonda Qo‘qon savdosi va qo‘qonlik savdogarlarning faoliyatini erkinlashtirish uchun 1782–1783-yillarda Abdulqosim, 1792–1793-yillarda Mirza Muhammad Rahim, 1796–1797-yillarda esa Bobojon boshchiligida…
• 1810-yilda — Xonlikning Rossiya imperiyasi bilan elchilik munosabatlari esa 1810-yildan boshlanadi.
• 1810-yilda — Toshkentning mustaqil beklik maqomi esa 1810-yilda tugatiladi va butunlay Qo‘qon xonligiga qo‘shib olinadi.
• 1819–1820-yillarda — 1819–1820-yillardan boshlab minglar Usmonli sultonligi bilan elchilik munosabatlarini o‘rnatishga kirishadi.
• 1820-yillarda — Ming hukmdorlari tomonidan Istanbul, Kashmirga yuborilgan maktublardan ma’lum bo‘lishicha, 1820-yillardayoq Rossiya imperiyasi tomonidan tahdid yuzaga kelishi mumkinligini sezgan xonlik harbiy salohiyatni…

Bilimingizni sinang