O‘zbek davlatlarining harbiy salohiyati

MINGLAR HUKMRONLIGI DAVRI

O‘ylab ko‘ring

Qo‘shinning tuzilishi

Katta davlatning hukmdoriga aylangan shayboniylar qo‘shini otliq va piyodalardan tashkil topgan. Uning asosi otliq askarlardan iborat bo‘lgan. Qurol-yarog‘ asosan o‘q-yoy, uzun nayza, qilich, gurzi, uzun dastali jang boltasi (tabarzin), ilgaklardan tarkib topgan. Shayboniylardan Ubaydullaxon va Abdullaxon II davrida jang qurollari birmuncha takomillashadi. Abdullaxon II davrida o‘tsochar pilta miltiqlar hamda kichik to‘plardan foydalanilgan.

XVIII–XIX asrlarda xonliklar qo‘shinlari asosan nomuntazam (qilquyruq, qora qozon, qora chechak, qoracherik), shuningdek, tajribali otliq jangchilar – navkarlardan va urush holatida to‘planadigan ko‘ngilli lashkarlardan tarkib topgan. Navkarlar odatda otda jang qilishgan, lekin zarur bo‘lsa, piyoda jangchiga ham aylanishgan. Xon qo‘shinlari o‘nlik tizimi shaklida tashkil qilingan. Safdagi qo‘shinlardan tashqari, xonlarning shaxsiy qo‘riqchilari va saroy soqchilari – otliq qism mavjud bo‘lgan. Tig‘li qurollarning deyarli barcha turlaridan foydalanilgan. XVI asrdan esa o‘qotar qurollardan foydalanila boshlangan.

Qo‘shinning tuzilishi

Jang nog‘orasi

XIX asrning boshlarida Buxoro amirligida harbiy kuchlar ikki qismga: muntazam – “navkariya” va muntazam bo‘lmagan – “qora cherik”ka bo‘lingan. 1837-yilda Amir Nasrulla o‘tkazgan harbiy islohotlar natijasida muntazam qo‘shin tuzilgan. U piyodalar (sarbozlar), navkar (otliq askar) va to‘pchilardan iborat edi.

Piyodalar soni to‘pchilardan 3,5 barobar ko‘p bo‘lgan. Bu davrda sarbozlar va to‘pchilar kiyimi qizil, qora va sariq matodan tikilgan kamzul, oq shim, qorako‘l telpak va bir juft etikdan iborat bo‘lgan. Muntazam qo‘shinni kiyim va qurol-aslaha bilan ta’minlash davlatning zimmasida bo‘lgan.

Buxoro amirligining qo‘shini, XIX asr

Qo‘shinning tuzilishi

Pichoq qini bilan. Damashq po‘lati, fil suyagi, zarhallangan.

Xiva, XIX asr. Usta Xabir

Qo‘qon va Xiva xonligining qo‘shini, XIX asr

Qo‘shinning harbiy holati

XIX asrning boshlarida Xiva xoni Muhammad Rahimxon I tomonidan 2000 ta harbiydan tarkib topgan muntazam qo‘shin tuziladi. Xon navkarlari deb ataluvchi bu qo‘shin tinchlik davrida xon va uning oilasini qo‘riqlagan. Xiva muntazam qo‘shinining maxsus kiyimlari bo‘lmagan.

Qo‘qon xonligida ham qo‘shinlar, asosan, muntazam (askariya) va muntazam bo‘lmagan qismdan iborat bo‘lgan. Muntazam qo‘shin sipoh (otliq), to‘pchilar va sarboz (piyoda)lardan iborat edi. Harbiy libos qizil va moviy chopon, sariq shim va oq salladan iborat bo‘lgan.

Xonliklardagi nomdor jangchilarning himoya aslahasi turli xildagi halqa-parchinli sovutlar, yumaloq konussimon dubulg‘alar, tirsakbandlar, oyoqlarni himoya qiluvchi vositalar va qalqonlardan tashkil topgan. Halqa-parchinli sovutlarning keng tarqalgan turi baktarlar, ko‘krakpo‘sh va yelkapo‘sh bo‘lib, ular parchindan 3–9 qator terib tayyorlangan. Libosning yengi va pochasi sovutdan bo‘lgan. Og‘ir baktarlar parchin bilan deyarli to‘liq qoplangan. Temir sovutlar tez qizib ketganligi bois askarlar jang liboslari ustidan chopon kiyishgan.

Qo‘shinning harbiy holati

Jang liboslarining eng ko‘p tarqalgan turlari parchin qoplangan zirhlar, mashhur kuyaklar bo‘lib, unda parchinlar ichki tomondan shunday qoplanganki, tashqaridan faqatgina parchin qatorlari ko‘ringan.

XVI–XVIII asrlar himoya aslahalarining turli-tumanligi bilan ajralib turadi. Ular mahalliy an’analar va Old Osiyo hamda O‘rta Sharqdan keltirilgan yangi qurollarning uyg‘unlashuvidan iborat bo‘lgan. Shuning uchun o‘rta osiyolik qurolsoz ustalar yaratgan himoya qurol-aslahalari qo‘shni davlatlarning jang aslahalariga juda o‘xshab ketgan.

Jangovar otlar XIII asrdan so‘ng zirhli to‘shama (jul)lar bilan himoyalana boshlangan. Ular ikki yonlik, sag‘rinpo‘sh, ko‘krakpo‘sh, bo‘yinbog‘ va peshonabog‘dan iborat bo‘lgan. Ular tizimcha bilan o‘rilgan uzun charm tasmalardan jamlangan va paxta tiqib qavilgan.

Qo‘shinning harbiy holati

XVI–XIX asrlarda qurol-yarog‘ faqatgina muayyan joyning o‘zida tayyorlanmasdan, xonliklarga Eron, Rossiya, Jung‘oriya va G‘arbiy Yevropa davlatlaridan keltirilgan. Xonliklar qurolsoz ustalari tomonidan yasalgan qurol-aslahalar boshqa davlatlarga ham sotilgan.

Tepkili to‘pponcha.

XIX asr. Metall, yog‘och, sadaf

Tepkili to‘pponcha. O‘rta Osiyo. 1857-yil. Metall, yog‘och, zarhallangan

To‘pponcha. O‘rta Osiyo. XIX asr. Mis, nikel, yog‘och

Moslashtirilgan miltiq. 1857-yil. Kumush, charm, yog‘och

XVI asrdan mis yoki metall stvolli, dastlab piltali, so‘ng burama kertikli (soyli) miltiqlardan muntazam foydalanilgan. Biroq bunday miltiqlar juda oz bo‘lgan. Turg‘un holatda lafet (to‘p)lardan bir yo‘nalish bo‘ylab yadro toshlar otadigan artilleriya bo‘lgan.

Qo‘shinning harbiy holati

O‘ratepada to‘p va yadro toshlar, miltiq va tig‘li qurollar tayyorlaydigan katta ustaxona (zavod) bo‘lgan.

Barcha xonliklarda oliy bosh qo‘mondon xonlar hisoblangan. Harbiy kuchlarga bosh qo‘mondonlik vazifasini Buxoro amirligida vaziri harb (harbiy vazir), Xivada yasovulboshi, Qo‘qonda mingboshi amalga oshirgan.

Harbiy harakatlar vaqtida harbiy kuchlar quyidagicha taqsimlangan: oldinda avangard, uning ortidan aryergard borgan. Ularni chap va o‘ng qanot, markaz va pistirmadan tarkib topgan qo‘shinlar yakunlagan.

Qo‘shinlar jangga bayroqlar va tug‘lar bilan kirgan. Qo‘shinlarda musiqachilar – karnaychi, surnaychi, nog‘orachi, naychi, do‘lchi va boshqalar xizmat qilgan. Sardorlar qo‘shinni oziq-ovqat bilan ta’minlaganlar. Qo‘shinlar bilan birga hunarmandlar, savdogarlar, yo‘llarni tozalab ko‘prik quruvchilar ham borgan.

Qo‘shinning harbiy holati

Xonliklarda muntazam harbiy ko‘rik o‘tkazilib turilgan.

Qarshi - porox - dorukash Samarqandda - to’p O’ratepada - to‘p va yadro toshlar, miltiq va tig‘li qurollar

Manbalarda

Bu zavodlarning tuzilishi ancha sodda, hatto yomon deb aytish mumkin. Lekin shunga qaramay mis to‘plar shu qadar yaxshiki, o‘zining pardozi bilan artilleriya ishidan ozmoz xabardor bo‘lgan har bir yevropalikni lol qoldiradi.

M. Bekchurin, XIX asrda yashagan tarjimon-tilshunos olim

To‘qmoq uchun ilgilar

Mustaqil faoliyat

2. Amir Temur davri va xonliklar davrining harbiy salohiyatini solishtiring. Ularning o‘xshashligi va o‘ziga xosligini aniqlang.

Muhim sanalar

• 1837-yilda — 1837-yilda Amir Nasrulla o‘tkazgan harbiy islohotlar natijasida muntazam qo‘shin tuzilgan.
• XVIII–XIX asrlarda — XVIII–XIX asrlarda xonliklar qo‘shinlari asosan nomuntazam (qilquyruq, qora qozon, qora chechak, qoracherik), shuningdek, tajribali otliq jangchilar – navkarlardan va urush holatida to‘planadigan ko‘ngilli…
• XVI asrdan — XVI asrdan esa o‘qotar qurollardan foydalanila boshlangan.
• XIX asrning — XIX asrning boshlarida Buxoro amirligida harbiy kuchlar ikki qismga: muntazam – “navkariya” va muntazam bo‘lmagan – “qora cherik”ka bo‘lingan.
• XIX asr — Buxoro amirligining qo‘shini, XIX asr
• XIX asr — Qo‘qon va Xiva xonligining qo‘shini, XIX asr
• XIX asrning — XIX asrning boshlarida Xiva xoni Muhammad Rahimxon I tomonidan 2000 ta harbiydan tarkib topgan muntazam qo‘shin tuziladi.
• XVI–XVIII asrlar — XVI–XVIII asrlar himoya aslahalarining turli-tumanligi bilan ajralib turadi.
• XIII asrdan — Jangovar otlar XIII asrdan so‘ng zirhli to‘shama (jul)lar bilan himoyalana boshlangan.
• XVI–XIX asrlarda — XVI–XIX asrlarda qurol-yarog‘ faqatgina muayyan joyning o‘zida tayyorlanmasdan, xonliklarga Eron, Rossiya, Jung‘oriya va G‘arbiy Yevropa davlatlaridan keltirilgan.

Bilimingizni sinang